Vài cổ đông vẫn nắm quyền chi phối ngân hàng

Theo NHNN, mức độ tập trung sở hữu của cổ đông và người có liên quan vẫn khá phức tạp. Đơn cử, tại ngân hàng T., chỉ tính riêng 3 cổ đông và người có liên quan của cổ đông này đã sở hữu trên 50% vốn điều lệ ngân hàng. Tương tự, tại hai ngân hàng TMCP tư nhân lớn nhất nhì hệ thống khác, thống kê của cơ quan thanh tra cũng cho thấy, 2-3 cổ đông cùng người có liên quan đã sở hữu 40-47% vốn điều lệ các ngân hàng này.

Tình trạng 3-5 cổ đông cùng người liên quan chiếm 20-40% vốn ngân hàng không hề hiếm. Thậm chí, nếu tính cả cổ đông sở hữu từ 1% vốn điều lệ trở lên, thì tại nhiều nhà băng, chỉ 10-20 cổ đông đã nắm tới 60-96% vốn ngân hàng.

Báo cáo của NHNN cho thấy, từ đầu năm đến nay, qua thanh tra, đã phát hiện một số dấu hiệu lợi dụng kẽ hở, né tránh quy định pháp luật trong hoạt động cấp tín dụng và quản trị ngân hàng. Đáng chú ý là, việc né quy định về giới hạn sở hữu cổ phần tại tổ chức tín dụng thông qua phân tán quyền sở hữu cho nhiều tổ chức, cá nhân. Cơ quan quản lý cũng phát hiện dấu hiệu né tránh quy định về giới hạn cấp tín dụng đối với một khách hàng và người có liên quan.

Suốt những năm qua, dòng tiền mua bán cổ phần ngân hàng không có gì bất thường xét theo mặt hồ sơ. Song thực tế lại diễn ra khá phổ biến tình trạng nộp tiền mặt vào công ty chứng khoán để mua cổ phần, nhằm che giấu chủ sở hữu thực sự. Tình trạng đứng tên hộ trong sở hữu cổ phần ngân hàng đang diễn ra rất phổ biến, trong khi Thanh tra NHNN không có đủ chức năng, thẩm quyền điều tra để làm rõ tình trạng đứng tên hộ này, cũng như xác nhận tính hợp pháp của nguồn vốn sử dụng để mua/bán cổ phần ngân hàng.

Trong bối cảnh quy mô tín dụng ngày càng tăng nhanh và vốn của nền kinh tế đang phụ thuộc ngày càng lớn vào hệ thống ngân hàng (tỷ lệ tín dụng/GDP đã lên tới 145%), nếu sở hữu chéo không được bóc tách rõ ràng, nhận diện đầy đủ để có giải pháp ngăn chặn kịp thời, thì rủi ro xảy ra sẽ khó kiểm soát.

Khảo sát của FiinGroup về các ngân hàng đã mất khả năng thanh toán trong lịch sử nước ta cho thấy, việc quyền kiểm soát ngân hàng tập trung vào một hoặc một nhóm cổ đông là một trong những nguyên nhân cũng như là dấu hiệu của đổ vỡ. Đơn cử, trong lịch sử, ngân hàng C. trước khi buộc phải chuyển giao cho nhà đầu tư mới, một cổ đông đã đứng tên hộ để nắm giữ trên 80% cổ phần ngân hàng này.

Chuyên gia phân tích Fiin Group cho rằng, sở hữu (trực tiếp hoặc gián tiếp) tập trung thông qua nhóm cổ đông có liên quan, đồng thời cấp tín dụng tập trung vào các doanh nghiệp trong cùng hệ sinh thái hoặc các sai phạm trong quản trị sẽ khiến rủi ro tập trung lớn hơn cho các ngân hàng.

Vẫn thiếu công cụ hiệu quả để ngăn sở hữu chéo ngân hàng

Luật Các tổ chức tín dụng hiện hành đã bổ sung rất nhiều quy định để ngăn chặn sở hữu chéo, sở hữu lũng đoạn. Dù vậy, tình trạng “đứng tên hộ” như đã nói ở trên đã làm nhiều quy định của luật này khó phát huy hiệu quả.

Đáng mừng là mới đây, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng (Luật số 23/2026/QH16) trong đó làm rõ định nghĩa về chủ sở hữu hưởng lợi. Theo đó, chủ sở hữu hưởng lợi là một hoặc nhiều cá nhân trực tiếp hoặc gián tiếp có quyền sở hữu hoặc quyền kiểm soát cuối cùng trên thực tế đối với khách hàng, bao gồm cả thỏa thuận pháp lý hoặc cá nhân mà khách hàng thực hiện giao dịch thay mặt họ.

Quy định mới sẽ giúp cơ quan quản lý có thêm cơ sở xác định ai mới là người thực sự đưa ra quyết định hoặc đứng sau hưởng lợi cuối cùng, thay vì nhìn vào những cá nhân, doanh nghiệp đứng tên trên sổ sách.  Ngoài ra, các quy định được bổ sung về bên ủy thác, người thụ hưởng, người giám sát, quy định về lưu trữ thông tin… cũng giúp cơ quan quản lý truy ngược dòng tiền, điều tra được chủ sở hữu thực sự của các thương vụ mua bán cổ phần ngân hàng.

Các chuyên gia kỳ vọng, các quy định mới sẽ giúp cơ quan quản lý truy vết và xác minh được dòng tiền, xác minh được danh tính các ông chủ thực của nhà băng, làm rõ tình trạng núp bóng và xử lý nghiêm khắc tình trạng vượt trần sở hữu.   

Theo TS. Cấn Văn Lực, chuyên gia kinh tế, hiện nay, sở hữu chéo dù đã giảm nhưng vẫn rất phức tạp. Hơn nữa, rủi ro liên thông giữa hệ thống tài chính và bất động sản vẫn rất lớn, đòi hỏi phải có sự giám sát chặt chẽ hơn.

Thực tế hiện nay, hàng loạt ngân hàng có mối quan hệ lợi ích rất phức tạp với các tập đoàn bất động sản: SeABank - BRG Group, ABBank - Geleximco, Techcombank - Masterise, Sacombank - Him Lam, KienlongBank - Sunshine, LPBank - Vingroup…

Không chỉ vậy, ngân hàng ngày càng bành trướng hệ sinh thái theo mô hình tập đoàn, khiến mối quan hệ sở hữu ngày càng chồng chéo và phức tạp.

Trong một báo cáo trước đó, NHNN nhận định, tình trạng các tổ chức tín dụng có xu hướng mở rộng phạm vi hoạt động, đa dạng hóa sản phẩm, dịch vụ thông qua việc thành lập các công ty con hoạt động trong lĩnh vực bảo hiểm, cho thuê tài chính, chứng khoán, tư vấn đầu tư, thành lập quỹ đầu tư… đã làm gia tăng tính liên thông và mức độ rủi ro lan truyền trong hệ thống ngân hàng - tài chính.

Đặc biệt, mối liên kết chặt chẽ nhưng thiếu minh bạch giữa công ty mẹ và công ty con cũng là điều kiện thuận lợi cho các hành vi gian lận tài chính. Nếu không được giám sát chặt chẽ hoặc nhận diện kịp thời bởi cơ quan quản lý, điều này có thể tiềm ẩn nguy cơ đổ vỡ hệ thống tài chính, gây ảnh hưởng nghiêm trọng, lâu dài tới sức khỏe nền kinh tế.

Theo các chuyên gia, trong khi tình trạng sở hữu chéo ngày càng tinh vi, phức tạp, thì hành lang pháp lý vẫn chưa đủ sức để giám sát và ngăn chặn. Thời gian qua, Chính phủ và Quốc hội liên tục sửa đổi Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật Phòng, chống rửa tiền…, song thực tế đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý.

Cần tiếp tục có quy định để kiểm soát tình trạng đứng tên hộ trong lĩnh vực ngân hàng; bổ sung quy định thanh toán không dùng tiền mặt đối với giao dịch góp vốn hoặc có tài liệu chứng minh tính hợp pháp của số tiền mặt có giá trị lớn nộp vào tài khoản của tổ chức tín dụng để mua cổ phần ngân hàng; bổ sung chế tài tạm đình chỉ quyền biểu quyết, quyền nhận cổ tức đối với phần cổ phần không chứng minh được chủ sở hữu thực sự…

Được biết, thời gian tới, NHNN cũng có kế hoạch tăng cường thanh tra, giám sát về sở hữu ngân hàng, đặc biệt là tại các ngân hàng có cơ cấu sở hữu tập trung, có biến động sở hữu bất thường, che giấu chủ sở hữu thực. Các ngân hàng có mức độ tập trung tín dụng cao với hệ sinh thái, ngân hàng có nhóm cổ đông quan hệ với cùng một tập đoàn chiếm tỷ lệ cao… dự kiến cũng sẽ vào tầm ngắm. Đặc biệt, nguồn tiền mua cổ phần ngân hàng cũng như dòng tiền sau giải ngân đến chủ thể thụ hưởng cuối cùng sẽ được tra soát kỹ.