Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền, thúc đẩy kinh tế tư nhân, thu hút dòng vốn đầu tư thế hệ mới, phát triển trung tâm tài chính quốc tế và chuyển đổi số, luật sư không còn đơn thuần là người cung cấp dịch vụ pháp lý. Luật sư đồng thời là chủ thể bảo vệ quyền con người, hỗ trợ thực thi công lý và bảo đảm an toàn pháp lý cho doanh nghiệp, nhà đầu tư và thị trường.

Vì vậy, Luật Luật sư (sửa đổi) cần được tiếp cận từ một triết lý mới: không chỉ quản lý luật sư, mà phải phát triển nghề luật sư; không chỉ kiểm soát điều kiện hành nghề, mà phải tạo điều kiện hành nghề; không chỉ chú trọng kỷ luật nghề nghiệp, mà phải bảo vệ tính độc lập nghề nghiệp và năng lực cạnh tranh quốc tế của luật sư Việt Nam.

Chuyển từ điều kiện hình thức sang năng lực hành nghề thực chất

Tiêu chuẩn trở thành luật sư là nội dung cốt lõi của Luật Luật sư. Nếu tiêu chuẩn quá thấp sẽ ảnh hưởng đến chất lượng nghề nghiệp. Nhưng nếu tiêu chuẩn mang nặng tính hành chính, định tính hoặc quá thiên về tiền kiểm, thị trường dịch vụ pháp lý có nguy cơ bị thu hẹp, làm giảm cơ hội của thế hệ luật sư trẻ.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cách thức hành nghề, việc ghi nhớ quy định pháp luật hay soạn thảo các văn bản thông thường không còn là lợi thế độc quyền của luật sư. Giá trị cốt lõi của luật sư tương lai nằm ở năng lực phán đoán pháp lý, tư duy chiến lược, kỹ năng tranh tụng, đàm phán, quản trị rủi ro và đạo đức nghề nghiệp.

Do đó, tiêu chuẩn luật sư cần được thiết kế theo hướng đánh giá năng lực hành nghề thực chất thay vì chỉ dựa trên bằng cấp, thời gian đào tạo hay các tiêu chí định tính khó lượng hóa.

Cùng với đó, cần đổi mới chương trình đào tạo nghề luật sư theo hướng tăng cường thực hành, chú trọng kỹ năng tranh tụng, trọng tài thương mại, hòa giải thương mại, quản trị tổ chức hành nghề, ngoại ngữ pháp lý và ứng dụng công nghệ trong hoạt động nghề nghiệp.

Phát triển các tổ chức hành nghề luật sư có năng lực cạnh tranh

Một trong những hạn chế lớn của nghề luật sư Việt Nam hiện nay là quy mô tổ chức hành nghề còn nhỏ và phân tán. Nhiều văn phòng luật sư thiếu nguồn lực để đầu tư công nghệ, xây dựng thương hiệu, phát triển chuyên môn sâu hoặc tham gia các giao dịch xuyên biên giới.

Trong khi đó, quá trình hội nhập đang tạo ra nhu cầu ngày càng lớn đối với các dịch vụ pháp lý chất lượng cao trong các lĩnh vực như đầu tư nước ngoài, mua bán - sáp nhập doanh nghiệp (M&A), tài chính, năng lượng, dữ liệu, sở hữu trí tuệ hay trọng tài thương mại quốc tế.

Vì vậy, Luật Luật sư (sửa đổi) cần tạo điều kiện để các tổ chức hành nghề luật sư phát triển theo hướng chuyên nghiệp và quy mô hơn, có khả năng đầu tư công nghệ, mở rộng mạng lưới hoạt động và tham gia sâu vào thị trường dịch vụ pháp lý khu vực.

Việc nghiên cứu cơ chế cho phép các chuyên gia quản trị, công nghệ hoặc tài chính tham gia hỗ trợ hoạt động vận hành của tổ chức hành nghề luật sư cũng là vấn đề cần được xem xét. Tuy nhiên, nguyên tắc xuyên suốt phải là quyền kiểm soát chuyên môn pháp lý và trách nhiệm nghề nghiệp vẫn thuộc về luật sư.

Luật phải bảo vệ luật sư, không chỉ quản lý luật sư

Một đạo luật về luật sư không thể chỉ tập trung vào nghĩa vụ, chế tài và xử lý vi phạm. Luật cũng phải tạo dựng các điều kiện cần thiết để luật sư hành nghề độc lập, an toàn và hiệu quả.

Thực tiễn cho thấy, nhiều khó khăn của luật sư không xuất phát từ quy định pháp luật mà từ quá trình thực thi, như tiếp cận hồ sơ, thu thập chứng cứ, gặp gỡ khách hàng hoặc bảo đảm quyền tranh tụng.

Dự thảo Luật cần có cơ chế bảo đảm tốt hơn quyền tiếp cận thông tin phục vụ hoạt động nghề nghiệp, đồng thời củng cố nguyên tắc bảo mật thông tin giữa luật sư và khách hàng - nền tảng quan trọng của niềm tin pháp lý.

Bên cạnh đó, luật cũng cần có cơ chế bảo vệ luật sư trước nguy cơ bị gây áp lực hoặc bị xử lý không phù hợp khi thực hiện hoạt động nghề nghiệp hợp pháp. Trong một Nhà nước pháp quyền, tranh luận, phản biện và bảo vệ quyền lợi của khách hàng là bản chất của nghề luật sư và cần được tôn trọng.

Tránh hành chính hóa nghề luật sư

Nghề luật sư có tính chất đặc thù bởi gắn trực tiếp với công lý, quyền bào chữa và hoạt động tư pháp. Vì vậy, quản lý nhà nước là cần thiết nhưng không thể thay thế vai trò tự quản nghề nghiệp.

Luật sửa đổi cần xác lập rõ ranh giới giữa quản lý nhà nước và tự quản nghề nghiệp. Nhà nước tập trung xây dựng thể chế, bảo đảm điều kiện hành nghề và xử lý các vi phạm nghiêm trọng theo quy định pháp luật. Trong khi đó, các tổ chức nghề nghiệp cần được trao vai trò thực chất hơn trong việc xây dựng chuẩn mực đạo đức, đào tạo liên tục, giám sát chất lượng và bảo vệ quyền lợi chính đáng của luật sư.

Nếu cơ chế quản lý quá thiên về hành chính, tính độc lập nghề nghiệp sẽ bị ảnh hưởng. Ngược lại, nếu cơ chế tự quản không đủ mạnh, chất lượng và uy tín của nghề luật sư cũng khó được bảo đảm.

Chuẩn bị cho kỷ nguyên AI và luật sư toàn cầu

Trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với nghề luật. Nhiều công việc mang tính lặp lại như rà soát tài liệu, nghiên cứu pháp luật cơ bản hay soạn thảo văn bản tiêu chuẩn sẽ ngày càng được tự động hóa.

Thách thức lớn nhất không phải AI thay thế luật sư, mà là sự thay đổi mô hình cung cấp dịch vụ pháp lý. Giá trị của luật sư sẽ chuyển mạnh sang năng lực tư duy chiến lược, phán đoán, đàm phán, trách nhiệm nghề nghiệp và khả năng tạo dựng niềm tin.

Vì vậy, Luật Luật sư (sửa đổi) cần bổ sung các nguyên tắc cơ bản liên quan đến việc sử dụng AI trong hành nghề, từ trách nhiệm kiểm chứng kết quả, bảo mật dữ liệu khách hàng đến trách nhiệm cuối cùng của luật sư đối với sản phẩm pháp lý được cung cấp.

Song song đó, luật cũng cần đặt mục tiêu dài hạn là hình thành thế hệ luật sư Việt Nam có năng lực cạnh tranh quốc tế, đủ khả năng tham gia các giao dịch xuyên biên giới, trọng tài quốc tế, tư vấn đầu tư và các lĩnh vực pháp lý mới của nền kinh tế số.

Kiến tạo hệ sinh thái luật sư hiện đại

Luật Luật sư (sửa đổi) là cơ hội để định hình tương lai nghề luật sư tại Việt Nam. Nếu đạo luật mới chỉ dừng ở việc bổ sung thủ tục, tăng điều kiện hay mở rộng công cụ quản lý thì chưa đủ đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.

Mục tiêu cần hướng tới là kiến tạo một hệ sinh thái nghề luật hiện đại, trong đó luật sư được đào tạo tốt hơn, hành nghề độc lập hơn, được bảo vệ tốt hơn, ứng dụng công nghệ hiệu quả hơn và có năng lực cạnh tranh quốc tế mạnh hơn.

Trong kỷ nguyên AI và hội nhập sâu rộng, luật sư không chỉ là người hiểu pháp luật. Luật sư phải trở thành người kiến tạo niềm tin pháp lý, quản trị rủi ro và đồng hành cùng sự phát triển của nền kinh tế.

Tám kiến nghị cụ thể

Thứ nhất, cần bổ sung nguyên tắc phát triển nghề luật sư theo hướng độc lập, chuyên nghiệp, hội nhập, số hóa và có năng lực cạnh tranh quốc tế.

Thứ hai, cần chuẩn hóa tiêu chuẩn trở thành luật sư theo hướng đánh giá năng lực hành nghề thực chất, không chỉ điều kiện bằng cấp, thời gian đào tạo và tập sự.

Thứ ba, cần quy định rõ hơn về luật sư tập sự, bảo đảm quyền được thực hành nhưng có giám sát, có trách nhiệm và có sự đồng ý của khách hàng.

Thứ tư, cần mở rộng mô hình tổ chức hành nghề luật sư, tạo điều kiện cho các tổ chức hành nghề luật sư Việt Nam phát triển quy mô, chuyên môn hóa, đầu tư công nghệ và hội nhập quốc tế.

Thứ năm, cần bảo vệ tốt hơn quyền hành nghề của luật sư, nhất là quyền tiếp cận hồ sơ, quyền bảo mật thông tin khách hàng, quyền tranh tụng và quyền hành nghề độc lập.

Thứ sáu, cần làm rõ ranh giới giữa quản lý nhà nước và tự quản nghề nghiệp, tránh hành chính hóa nghề luật sư.

Thứ bảy, cần bổ sung nguyên tắc về chuyển đổi số, AI và bảo mật dữ liệu trong hành nghề luật sư.

Thứ tám, cần đặt mục tiêu hình thành thế hệ luật sư Việt Nam có năng lực quốc tế, đủ khả năng tham gia thị trường dịch vụ pháp lý khu vực và toàn cầu

Tóm lại, sửa đổi Luật Luật sư là cơ hội quan trọng để Việt Nam định hình lại tương lai nghề luật sư. Nếu đạo luật mới chỉ dừng lại ở việc tăng điều kiện, bổ sung thủ tục, mở rộng quản lý và siết chặt kỷ luật, thì chưa đủ để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Luật Luật sư (sửa đổi) cần đi xa hơn: kiến tạo một hệ sinh thái nghề luật hiện đại, trong đó luật sư được đào tạo tốt hơn, hành nghề độc lập hơn, chịu trách nhiệm cao hơn, được bảo vệ tốt hơn, ứng dụng công nghệ tốt hơn và có năng lực cạnh tranh quốc tế mạnh hơn.