Đẩy mạnh số hóa quy trình nghiệp vụ

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục biến động mạnh bởi xung đột địa chính trị, xu hướng bảo hộ thương mại và chính sách thuế của các nền kinh tế lớn, ngành Hải quan vẫn ghi nhận nhiều chỉ số tăng trưởng đáng chú ý trong 4 tháng đầu năm 2026.

Không chỉ duy trì đà tăng thu ngân sách, cơ quan hải quan còn tăng tốc chuyển đổi số, tinh gọn bộ máy và siết mạnh kiểm soát buôn lậu, gian lận thương mại.

Theo Cục Hải quan, tổng trị giá xuất nhập khẩu hàng hóa của cả nước trong 4 tháng đầu năm đạt 345,68 tỷ USD, tăng 24,7% so với cùng kỳ năm 2025, tương ứng tăng 68,47 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu đạt 169,02 tỷ USD, tăng 20,1%; nhập khẩu đạt 176,66 tỷ USD, tăng 29,5%. Cán cân thương mại hàng hóa nhập siêu khoảng 7,64 tỷ USD.

Động lực tăng trưởng chủ yếu đến từ các nhóm hàng nguyên liệu, máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất như điện tử, linh kiện, sắt thép, hóa chất và nguyên phụ liệu dệt may. Điều này cho thấy nhu cầu nhập khẩu đầu vào sản xuất đang phục hồi mạnh, kéo theo nguồn thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu tăng tương ứng.

Lũy kế từ ngày 1/1 đến 30/4/2026, số thu ngân sách nhà nước từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt 166.301 tỷ đồng, bằng 36,9% dự toán và bằng 32,2% chỉ tiêu phấn đấu, tăng 16,5% so với cùng kỳ năm 2025. Cập nhật đến ngày 7/5/2026, số thu đạt 173.464 tỷ đồng, bằng 38,5% dự toán và bằng 33,6% chỉ tiêu phấn đấu, tăng 13,8% so với cùng kỳ năm trước.

Năm 2026, ngành Hải quan được giao nhiệm vụ thu 451.000 tỷ đồng và phấn đấu đạt 516.500 tỷ đồng. Đây là áp lực không nhỏ trong bối cảnh cơ quan hải quan phải theo dõi sát các biến động từ chiến sự Trung Đông, giá năng lượng, chính sách thuế đối ứng của Hoa Kỳ và xu hướng gia tăng các biện pháp phòng vệ thương mại toàn cầu.

Không chỉ áp lực về thu ngân sách, ngành Hải quan còn đang trải qua giai đoạn tái cơ cấu lớn nhất trong nhiều năm. Sau các đợt sắp xếp tổ chức bộ máy, toàn ngành đã giảm khoảng 485/902 đầu mối, tương đương giảm 53,77%. Mô hình 35 cục hải quan tỉnh, liên tỉnh, thành phố trước đây được tổ chức lại thành 20 chi cục hải quan khu vực quản lý địa bàn 34 tỉnh, thành phố.

Dù bộ máy được tinh gọn mạnh, khối lượng công việc thực tế lại gia tăng do địa bàn quản lý mở rộng và yêu cầu xử lý thủ tục ngày càng cao. Năm 2026, Cục Hải quan được giao 10.201 biên chế nhưng đến hết tháng 4 mới có 8.492 công chức, tương đương khoảng 83,2% biên chế được giao.

Để giảm áp lực nhân sự, ngành Hải quan đẩy mạnh số hóa quy trình nghiệp vụ. Hiện toàn ngành đang cung cấp 216 thủ tục hành chính, trong đó có 120 thủ tục được cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình, 58 thủ tục trực tuyến một phần và 27 thủ tục cung cấp thông tin trực tuyến. Từ đầu năm đến ngày 15/4/2026, các hệ thống dịch vụ công trực tuyến đã tiếp nhận và xử lý gần 6,76 triệu hồ sơ điện tử.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là hiệu quả phân luồng tờ khai ngày càng cải thiện nhờ ứng dụng quản lý rủi ro và phân tích dữ liệu.

Áp lực kiểm soát lớn

Trong 4 tháng đầu năm, cả nước có 243.551 doanh nghiệp tham gia hoạt động xuất nhập khẩu. Cơ quan hải quan đã phân luồng 6.667.243 tờ khai, trong đó luồng xanh chiếm 71,08%, luồng vàng 26,9% và luồng đỏ chỉ 2,02%. So với cùng kỳ năm 2025, tỷ lệ luồng xanh tăng 5,98%, trong khi luồng đỏ giảm 1,01%.

Điều này cho thấy cơ quan hải quan đang chuyển mạnh sang mô hình quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ tuân thủ doanh nghiệp thay vì kiểm tra thủ công diện rộng.

Ở chiều ngược lại, áp lực kiểm soát buôn lậu và gian lận thương mại vẫn rất lớn, đặc biệt trên các tuyến hàng không, chuyển phát nhanh và thương mại điện tử xuyên biên giới.

Tính đến ngày 14/4/2026, toàn ngành Hải quan đã phát hiện, bắt giữ và xử lý 7.029 vụ vi phạm với trị giá hàng hóa vi phạm ước tính khoảng 6.486,8 tỷ đồng. Cơ quan hải quan đã khởi tố 4 vụ và chuyển cơ quan khác kiến nghị khởi tố 43 vụ; số tiền thu nộp ngân sách đạt khoảng 277,5 tỷ đồng.

Trong lĩnh vực phòng, chống ma túy, lực lượng hải quan đã chủ trì, phối hợp phát hiện và bắt giữ 63 vụ với 81 đối tượng, thu giữ khoảng 306,7 kg ma túy các loại.

Đáng chú ý, công tác kiểm tra sau thông quan ghi nhận mức tăng đột biến về số tiền truy thu và xử phạt. Trong kỳ, toàn ngành thực hiện 367 cuộc kiểm tra sau thông quan; tổng số tiền ấn định thuế và xử phạt vi phạm hành chính đạt 2.530,5 tỷ đồng, vượt 2.090 tỷ đồng so với cùng kỳ năm 2025. Tuy nhiên, số thực thu vào ngân sách mới đạt 138,3 tỷ đồng.

Song song với kiểm soát rủi ro, ngành Hải quan cũng tăng tốc đầu tư hạ tầng hiện đại hóa. Đến hết tháng 4/2026, cơ quan hải quan đã hoàn thành lắp đặt và đưa vào sử dụng toàn bộ 43 máy soi hành lý và 3 máy soi hàng hóa.

Ngành Hải quan hiện cũng đang triển khai hàng loạt đề án lớn như Hải quan số, thông quan tập trung, cửa khẩu thông minh, quản lý thương mại điện tử xuyên biên giới và kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia.

Theo kế hoạch, mô hình thông quan tập trung sẽ bắt đầu thí điểm từ ngày 1/6/2026 tại Chi cục Hải quan khu vực III trước khi mở rộng toàn ngành. Đồng thời, Đề án quản lý thống nhất tại cửa khẩu theo hướng giao cơ quan hải quan làm đầu mối kiểm tra hàng hóa xuất nhập khẩu cũng đang được hoàn thiện để trình Chính phủ trong tháng 5/2026.

Những số liệu mới nhất cho thấy ngành Hải quan đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu rộng chưa từng có: vừa tinh gọn bộ máy, vừa đẩy mạnh số hóa, vừa phải đảm bảo mục tiêu tăng thu ngân sách và siết chặt chống buôn lậu trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động.