Đây là những nội dung đáng chú ý được ông Lê Đức Thành - Trưởng Ban Công nghệ thông tin và thống kê hải quan, Cục Hải quan nêu tại buổi làm việc của Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn với Cục Hải quan chiều 15/5.

Theo ông Lê Đức Thành, đặc thù của các dự án công nghệ thông tin trong cơ quan nhà nước hiện nay là phải triển khai theo quy trình đầu tư công, thường kéo dài từ 2-3 năm. Trong khi đó, nhiều thông tư, nghị định hoặc chính sách quản lý mới lại có hiệu lực chỉ sau khoảng 45 ngày kể từ khi ban hành, khiến cơ quan thực thi gặp áp lực rất lớn trong việc nâng cấp, điều chỉnh hệ thống công nghệ kịp thời.

Đáng chú ý, nhân lực công nghệ thông tin của ngành Hải quan hiện khá mỏng nếu so với quy mô và yêu cầu vận hành hệ thống. Ông Lê Đức Thành cho biết, toàn ngành hiện chỉ có khoảng 212 kỹ sư công nghệ thông tin trực tiếp triển khai các nhiệm vụ công nghệ. Trước đợt sắp xếp tổ chức bộ máy vừa qua, toàn ngành chỉ có khoảng 89 công chức chuyên trách công nghệ thông tin; phần còn lại xuất thân từ các lĩnh vực khác như tài chính, thống kê hay kinh tế.

Trong khi đó, nếu so sánh với khối ngân hàng hoặc doanh nghiệp công nghệ lớn, chênh lệch về nguồn lực là rất lớn. Dẫn chứng có thể thấy, một ngân hàng thương mại có thể có khoảng 400-800 cán bộ công nghệ thông tin, còn các tập đoàn công nghệ sở hữu lực lượng kỹ sư lên tới hàng chục nghìn người.

Theo lãnh đạo Ban Công nghệ thông tin và thống kê hải quan, đây là áp lực rất lớn trong bối cảnh ngành Hải quan phải đồng thời vận hành các hệ thống nghiệp vụ liên tục, vừa triển khai các dự án chuyển đổi số mới, vừa xử lý yêu cầu kết nối ngày càng phức tạp với các bộ, ngành, ngân hàng, doanh nghiệp và hãng vận tải.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm năm 2026 của ngành Hải quan là triển khai Dự án Hải quan số.

Ông Lê Đức Thành cho biết dự án đã được phê duyệt từ tháng 8/2025 theo Quyết định số 2819/QĐ-BTC của Bộ trưởng Bộ Tài chính về việc phê duyệt chủ trương đầu tư dự án. Tuy nhiên, quá trình thẩm định và phê duyệt phát sinh nhiều nội dung phải rà soát lại, đặc biệt liên quan đến cơ cấu đầu tư, báo giá và phương án triển khai kỹ thuật.

Khó khăn tiếp tục xuất hiện khi Nghị định số 45/2026/NĐ-CP ngày 26/1/2026 của Chính phủ về quản lý đầu tư ứng dụng công nghệ thông tin sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, kéo theo yêu cầu cơ quan hải quan phải tổ chức thẩm tra, điều chỉnh lại nhiều nội dung của báo cáo nghiên cứu khả thi.

Đáng chú ý hơn, sau các cuộc họp với Trung tâm dữ liệu quốc gia của ngành Tài chính, định hướng mới được đưa ra là toàn bộ các dự án công nghệ thông tin triển khai mới sẽ vận hành trên hạ tầng trung tâm dữ liệu tập trung. Điều này khiến cơ quan hải quan phải rà soát, điều chỉnh lại toàn bộ phương án đầu tư, đặc biệt đối với phần hạ tầng kỹ thuật và máy chủ.

Theo kế hoạch mới, Cục Hải quan dự kiến hoàn thiện các thủ tục điều chỉnh chủ trương đầu tư trong tháng 6/2026, trình Bộ Tài chính phê duyệt trong tháng 7 và ký hợp đồng với nhà thầu vào tháng 9/2026.

Dự án dự kiến triển khai trong 27 tháng, gồm ba giai đoạn chính: thiết kế chi tiết trong 6 tháng; xây dựng và hoàn thiện các hệ thống thành phần trong 12 tháng; sau đó vận hành thử nghiệm, hoàn thiện tổng thể trong 9 tháng trước khi đưa vào khai thác chính thức.

Theo ông Lê Đức Thành, đây là dự án công nghệ rất lớn và phức tạp, do đó Cục Hải quan đề nghị Bộ Tài chính quan tâm chỉ đạo sát sao các đơn vị chuyên môn phối hợp hỗ trợ trong quá trình triển khai.

Một trong những lo ngại lớn hiện nay là từ ngày 1/7/2026, Luật mới về đầu tư công nghệ thông tin sẽ có hiệu lực thay thế Nghị định 45, trong khi nhiều văn bản hướng dẫn chi tiết chưa được ban hành. Điều này có thể tiếp tục ảnh hưởng tới tiến độ dự án Hải quan số.

Bên cạnh Hải quan số, ngành Hải quan cũng đang triển khai nâng cấp Cơ chế một cửa quốc gia và Cơ chế một cửa ASEAN. Theo lãnh đạo Ban Công nghệ thông tin và thống kê hải quan, khi chủ trương chuyển mạnh hoạt động kiểm tra chuyên ngành sang cơ quan hải quan được triển khai, áp lực đối với hệ thống một cửa quốc gia sẽ tăng rất lớn, cả về dữ liệu, kết nối kỹ thuật lẫn năng lực xử lý giao dịch điện tử.

Một bài toán khác được đặt ra là việc chuyển đổi hạ tầng công nghệ thông tin sang trung tâm dữ liệu tập trung của ngành Tài chính.

Hiện trung tâm dữ liệu của ngành Hải quan đang duy trì khoảng 600 đường kết nối với ngân hàng, doanh nghiệp, hãng vận tải, các bộ, ngành và nhiều hệ thống liên quan. Trong bối cảnh hoạt động hải quan phải vận hành liên tục 24/7, việc di chuyển toàn bộ hệ thống sang trung tâm dữ liệu mới được đánh giá là khối lượng công việc “khổng lồ”.

Theo ông Lê Đức Thành, yêu cầu lớn nhất là dù thay đổi hạ tầng, hệ thống công nghệ thông tin của ngành Hải quan vẫn phải hoạt động liên tục, không được gián đoạn và không ảnh hưởng tới hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp.

Vì vậy, Cục Hải quan đang phối hợp với các đơn vị liên quan để thống nhất phương án: các hệ thống đang vận hành ổn định như Cơ chế một cửa quốc gia hay các nền tảng hiện hữu sẽ tiếp tục duy trì tại hạ tầng hiện tại để bảo đảm an toàn; chỉ các dự án công nghệ triển khai mới mới chuyển sang trung tâm dữ liệu tập trung.

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, quá trình chuyển đổi hiện nay cho thấy ngành Hải quan đang bước vào giai đoạn hiện đại hóa sâu rộng chưa từng có, nhưng đồng thời cũng đối mặt với sức ép rất lớn về nhân lực công nghệ, cơ chế đầu tư và yêu cầu duy trì vận hành liên tục của hệ thống quản lý xuất nhập khẩu quốc gia.