Khi đường lậu bóp nghẹt đầu ra

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, niên vụ 2024-2025, toàn tỉnh có gần 45.000 ha mía, sản lượng hơn 2,9 triệu tấn, đứng đầu cả nước về diện tích và đứng thứ hai về sản lượng. Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng đó là áp lực lớn từ đường nhập lậu.

Trong niên vụ 2024-2025, Công ty cổ phần Mía đường 333 tồn kho tới 19.160 tấn đường. Đại diện doanh nghiệp cho biết, tình trạng đường nhập lậu và gian lận thương mại vẫn diễn biến phức tạp, làm gia tăng nguồn cung, kéo giá đường giảm sâu, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động tiêu thụ. Bên cạnh đó, tình trạng khan hiếm lao động thu hoạch mía cũng khiến tiến độ thu mua nguyên liệu chậm, nhiều nhà máy chưa thể vận hành hết công suất.

Doanh nghiệp kiến nghị UBND tỉnh Đắk Lắk đề xuất Bộ Công thương tiếp tục áp dụng các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp đối với đường có xuất xứ từ Thái Lan, đồng thời tăng cường kiểm tra, kiểm soát thị trường, quyết liệt ngăn chặn buôn lậu và gian lận thương mại để bảo vệ sản xuất trong nước.

Tháng 3/2026, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk đã khảo sát thực tế và kiến nghị Bộ Công thương tháo gỡ khó khăn cho ngành mía đường. Kết quả khảo sát cho thấy, lượng đường tồn kho trên địa bàn vẫn ở mức hơn 84.000 tấn, trong khi niên vụ 2025-2026 dự kiến diện tích và sản lượng tiếp tục tăng, tạo thêm áp lực tiêu thụ.

Đoàn đại biểu Quốc hội đánh giá, dù các chính sách phòng vệ thương mại đã góp phần phục hồi ngành mía đường, song từ cuối năm 2023 đến nay, ngành vẫn đối mặt với nhiều khó khăn như buôn lậu, gian lận thương mại, đường nhập khẩu giá rẻ, sự cạnh tranh từ siro ngô hàm lượng fructose cao và giá đường trong nước giảm khoảng 17,3% so với cùng kỳ năm trước. Cùng với đó, chi phí sản xuất tăng, thiên tai gây thiệt hại cơ sở vật chất, ảnh hưởng đến doanh nghiệp và sinh kế của hơn 19.000 hộ trồng mía.

Trước thực trạng này, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk kiến nghị Bộ Công thương tiếp tục áp dụng các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp đối với đường nhập khẩu; tăng cường kiểm soát gian lận xuất xứ, buôn lậu; điều hành nhập khẩu phù hợp với cung - cầu trong nước, đồng thời hoàn thiện cơ chế phát triển các sản phẩm sau đường, nhất là điện sinh khối, nhằm nâng cao giá trị gia tăng của ngành.

Theo Sở Công thương tỉnh Đắk Lắk, trước những kiến nghị của doanh nghiệp, Bộ Công thương đã ban hành Quyết định số 1309/QĐ-BCT về kết quả rà soát cuối kỳ việc áp dụng biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với một số sản phẩm đường mía có xuất xứ từ Thái Lan; đồng thời ban hành Quyết định số 1310/QĐ-BCT về gia hạn biện pháp chống lẩn tránh phòng vệ thương mại đối với một số sản phẩm đường mía.

Ông K.V.S.R. Subbaiah, Tổng giám đốc Công ty TNHH Công nghiệp KCP Việt Nam cho rằng, hai quyết định trên là “phao cứu sinh” đối với ngành mía đường và người trồng mía. Tuy nhiên, ông kiến nghị Chính phủ tiếp tục có giải pháp kiểm soát chặt tình trạng đường lậu thẩm thấu vào thị trường Việt Nam.

Theo ông, doanh nghiệp sản xuất đường phải chịu thuế VAT 8% (tăng lên 10% từ ngày 1/1/2027), trong khi đường nhập lậu không phải chịu bất kỳ khoản thuế nào nên tạo ra sự cạnh tranh thiếu công bằng, đặc biệt ở thị trường bán lẻ.

Bí thư Tỉnh ủy Đắk Lắk Lương Nguyễn Minh Triết cũng cho biết, nhiều hộ dân trồng mía hiện “không thèm chặt” vì tiền thuê nhân công thu hoạch có khi còn cao hơn số tiền thu được từ bán mía. Theo ông, khó khăn lớn nhất hiện nay là tình trạng đường nhập lậu khiến giá mía giảm mạnh, từ khoảng 1,2-1,3 triệu đồng/tấn xuống chỉ còn 600.000-700.000 đồng/tấn, không đủ bù đắp chi phí sản xuất. Vì vậy, những kiến nghị của doanh nghiệp và người dân là hết sức cấp thiết, cần sớm được Trung ương xem xét, giải quyết.

Gặp khó khi xuất khẩu

Không chỉ cây mía, Đắk Lắk còn có lợi thế lớn về sầu riêng. Nếu cây mía gặp khó ở thị trường nội địa thì sầu riêng của tỉnh cũng đang “chật vật” trên thị trường xuất khẩu.

Năm 2025, Đắk Lắk khẳng định vị thế “thủ phủ” sầu riêng của cả nước với gần 45.000 ha, chiếm khoảng 1/4 diện tích cả nước; sản lượng ước đạt 390.000 tấn, mang về kim ngạch xuất khẩu khoảng 1,1 tỷ USD.

Tuy nhiên, nhu cầu thị trường lớn cùng giá trị kinh tế cao đã khiến diện tích sầu riêng phát triển quá “nóng”, trong khi các nền tảng quản lý chưa theo kịp, đặc biệt là công tác quản lý mã số vùng trồng - một trong những điều kiện bắt buộc để xuất khẩu - dẫn đến nhiều hệ lụy.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, trong tổng số gần 45.000 ha sầu riêng, hiện mới có 269 vùng trồng với hơn 7.400 ha (chiếm khoảng 28% diện tích đang cho thu hoạch) được cấp mã số vùng trồng. Điều này đồng nghĩa hơn 70% diện tích còn lại vẫn phải “đi nhờ” mã số hoặc tiêu thụ thông qua các hình thức trung gian.

Không chỉ gặp khó về mã số vùng trồng, việc kiểm nghiệm dư lượng hóa chất (Cadimi, Vàng O...) đối với sầu riêng xuất khẩu cũng đang là điểm nghẽn.

Đại diện UBND xã Quảng Phú, địa phương có 8 vùng trồng sầu riêng được cấp mã số với diện tích hơn 150 ha, kiến nghị sớm tổ chức kiểm hóa và kẹp chì ngay tại Đắk Lắk. Theo địa phương, nếu thực hiện được, hoạt động xuất khẩu sẽ thuận lợi hơn, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn, được phía Trung Quốc công nhận để nâng cao năng lực kiểm nghiệm Cadimi và Vàng O, tránh tình trạng nhiều container phải nằm chờ kết quả kiểm nghiệm như từng xảy ra tại các tỉnh miền Tây.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, đơn vị đã kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường thành lập Trạm Kiểm dịch thực vật tại địa phương. Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết sẽ nghiên cứu, xem xét phương án trên cơ sở nguồn lực được giao.

Liên quan đến việc công nhận các phòng kiểm nghiệm, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đắk Lắk cho biết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Văn phòng SPS Việt Nam đang tích cực làm việc với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) để hỗ trợ đánh giá, công nhận các phòng kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu nông sản.

Từ ngày 1/6/2026, GACC chính thức áp dụng Lệnh 280 thay thế Lệnh 248. Hiện Văn phòng SPS Việt Nam và Cục Bảo vệ thực vật đang đàm phán để đưa các phòng thử nghiệm tư nhân đạt chuẩn ISO/IEC 17025 vào danh sách được Trung Quốc công nhận.

Theo Sở Khoa học và Công nghệ, trong năm 2026, Đắk Lắk dự kiến có hai phòng thử nghiệm phục vụ kiểm nghiệm các chỉ tiêu đối với nông sản chủ lực như sầu riêng, gồm Công ty cổ phần Khoa học và Công nghệ Việt Xanh - Chi nhánh Đắk Lắk và Công ty cổ phần Kiểm định Chất lượng Cao Nguyên.

Bí thư Tỉnh ủy Đắk Lắk Lương Nguyễn Minh Triết cho biết, địa phương đã nhận được nhiều kiến nghị liên quan đến hoàn thiện quy định về truy xuất nguồn gốc, cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và khuyến khích xã hội hóa đầu tư các phòng kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu sầu riêng.

“Nếu Trung ương không sớm hỗ trợ, tháo gỡ những vấn đề này thì có khi phải giải cứu sầu riêng trong mùa này”, ông Triết thẳng thắn.

Theo Bí thư Tỉnh ủy Đắk Lắk, quy mô ngành hàng sầu riêng của địa phương hiện vào khoảng 100.000 tỷ đồng, là một trong những thế mạnh lớn nhất của tỉnh. Tuy nhiên, những vướng mắc về cấp mã số vùng trồng, mã số đóng gói, truy xuất nguồn gốc và hệ thống phòng kiểm nghiệm đều thuộc thẩm quyền của Trung ương nên địa phương không thể tự giải quyết.