Gánh nặng ít ai nhìn thấy

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2019 cứ tám người trên thế giới thì có một người sống với một rối loạn tâm thần, phổ biến nhất là lo âu và trầm cảm. Phần lớn những gánh nặng ấy không hiện ra trên phim chụp hay kết quả xét nghiệm. Chúng nằm trong những đêm khó ngủ, những buổi sáng thiếu năng lượng và cảm giác mệt mỏi không gọi được tên.

Khi bàn về trường thọ, y học phân biệt tuổi thọ, là số năm ta sống, với tuổi khỏe, là quãng đời còn khỏe mạnh, tự chủ. Tinh thần là một phần của phép tính ấy. Nghiên cứu trên tạp chí PNAS năm 2019, theo dõi hơn 71.000 người trong 10 đến 30 năm, ghi nhận nhóm lạc quan nhất có khả năng sống tới 85 tuổi cao hơn 50-70% so với nhóm bi quan nhất.

Ngôi nhà tác động đến tâm trạng

Nơi ta trở về mỗi tối có ảnh hưởng đến tâm trạng nhiều hơn ta nghĩ. Năm 2010, hai nhà tâm lý học Darby Saxbe và Rena Repetti (Đại học California, Los Angeles) đề nghị 60 người, là vợ chồng cùng đi làm, tự dẫn nhóm nghiên cứu tham quan nhà mình và mô tả nó. Sau đó, nhóm đo hormone căng thẳng cortisol và tâm trạng của họ trong ba ngày làm việc.

Kết quả đăng trên tạp chí Personality and Social Psychology Bulletin cho thấy ở người vợ, những ai mô tả nhà mình như nơi bừa bộn, còn dang dở có nhịp cortisol trong ngày kém lành mạnh hơn và tâm trạng chùng xuống dần về cuối ngày. Ngược lại, những ai dùng nhiều từ ngữ về sự nghỉ ngơi và thiên nhiên khi nói về nhà mình có tâm trạng nhẹ dần đi. Nghiên cứu đưa ra gợi ý rằng, ngôi nhà không chỉ là chỗ ngủ mà còn là nơi tâm trí được nạp lại hoặc bị vắt kiệt.

Thân ở đây, tâm ở nơi khác

Một trở ngại khác của tâm trí hiện đại là nó ít khi ở yên. Năm 2010, Matthew Killingsworth và Daniel Gilbert (Đại học Harvard) dùng ứng dụng điện thoại hỏi ngẫu nhiên hơn 2.200 người trong ngày họ đang làm gì, nghĩ gì, cảm thấy thế nào. Kết quả đăng trên tạp chí Science cho thấy gần 47% thời gian thức, tâm trí lang thang khỏi việc đang làm, và những lúc ấy người ta thường kém vui hơn.

Tin tốt là tâm trí có thể được nạp lại bằng những khoảnh khắc rất giản dị: một lúc ngồi thư giãn, một quãng đi bộ chậm, vài phút yên ả trong một không gian yên tĩnh. Khi theo dõi phản ứng của 24 người với nhiều thể loại nhạc, nhóm nghiên cứu của bác sĩ Luciano Bernardi (Đại học Pavia, Ý) ghi nhận những quãng nghỉ hai phút xen giữa các bản nhạc giúp nhịp tim và huyết áp hạ xuống nhiều hơn cả lúc nghe nhạc chậm (tạp chí Heart, 2006). Những khoảnh khắc như thế có giá trị nhất khi được lặp lại mỗi ngày, và thói quen nào cũng dễ duy trì hơn khi có sẵn một nơi chốn để quay về.

Đó cũng là lý do sự yên tĩnh đang trở thành một chuẩn mực mới của sự sang trọng. Với những người đã có tri thức và tài chính, ngôi nhà không còn được chọn vì độ phô trương hay số lượng tiện ích, mà vì nó trả lại cho họ điều hiếm nhất của đời sống đô thị: thời gian riêng, khoảng riêng và sự an nhiên trong tâm trí. Sang trọng, theo nghĩa ấy, là được sống thư thả lại ngay tại nơi mình ở.

IKI Village: sức khỏe tinh thần là trung tâm để tổ chức không gian

Từ góc nhìn ấy, IKI Village - được phát triển bởi An Khải Hưng - theo đuổi khái niệm Longevity Architecture (kiến trúc sức khỏe trường thọ), trong đó sức khỏe thân và tâm là nền tảng để thiết kế không gian. Đội ngũ phát triển dự án tóm ý tưởng này trong một câu: không gian không kéo dài được thời gian, nhưng có thể làm cho thời gian trở nên có ý nghĩa hơn.

Cảnh quan do Belt Collins International thiết kế chuyển tải mong muốn của An Khải Hưng: tạo ra hai trạng thái tĩnh và động, nương theo địa thế sẵn có thay vì xây thêm nhiều tiểu cảnh và yếu tố nhân tạo. Phần tĩnh là lối đi bộ ven hai mặt sông cùng công viên ven sông lên đến 1 ha, nơi cảnh quan tự nhiên được giữ làm trung tâm cho những hoạt động tĩnh tại: đi bộ, nghỉ ngơi, ngồi lại và thở chậm theo nhịp nước. Phần động là thác nước đa tầng, sân chơi và Hồ đôi Vọng Nguyệt và các hoạt động giải trí về đêm như khu chiếu phim ngoài trời, nơi các thế hệ gặp nhau và không gian chung luôn có sinh khí.

Tĩnh và động đan xen theo nhịp một ngày, để việc chăm tâm không phụ thuộc vào ý chí mà trở thành nếp sinh hoạt: nghe tiếng thác nước buổi sớm, dạo bộ ven sông lúc chiều, vài phút lắng lại bên mặt nước trước khi ngủ. Trong lòng mỗi căn hộ còn có một khu vườn riêng, góc nhỏ để thở chậm lại mà không cần ra khỏi nhà.

Người xưa dạy "nghỉ thì nghỉ, làm thì làm, nghe thì nghe cho trọn". Một không gian sống tốt cho tâm trí có lẽ là nơi giúp con người làm được điều giản dị ấy dễ dàng hơn mỗi ngày.

Không gian sống không thay thế được chăm sóc y tế, và người đang gặp vấn đề sức khỏe tinh thần nên tìm đến chuyên gia. Nhưng như một phần của lối sống, nơi ở có thể góp phần kéo dài cả tuổi khỏe lẫn "tuổi vui".