Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong hoạt động báo chí. Nếu như trước đây, câu chuyện bản quyền chủ yếu xoay quanh việc sao chép trái phép một bài báo hay một tác phẩm báo chí cụ thể thì ngày nay, vấn đề đã trở nên phức tạp hơn rất nhiều khi AI có khả năng thu thập, xử lý, tổng hợp và tái tạo nội dung với tốc độ chưa từng có.

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Nguyễn Văn Bá, Tổng Biên tập Báo VietnamNet cho rằng khi nhắc đến bản quyền báo chí, nhiều người thường nghĩ tới việc bảo vệ một tác phẩm khỏi hành vi sao chép trái phép. Tuy nhiên, trong bối cảnh AI đang thay đổi cách thông tin được sản xuất, phân phối và tiêu thụ, điều cần đặt ra là một câu hỏi lớn hơn: Bản quyền báo chí thực sự đang bảo vệ điều gì?

Theo ông Bá, nếu một ngày nào đó AI có thể tổng hợp miễn phí mọi thông tin trên thế giới, công chúng vẫn tiếp tục đọc tin tức và cập nhật diễn biến mới mỗi ngày, nhưng các cơ quan báo chí lại không còn đủ nguồn lực để sản xuất tin tức gốc, thì điều đáng lo ngại nhất không phải là một bài báo bị sao chép mà là động lực tạo ra thông tin gốc đang bị bào mòn.

“Từ đó xuất hiện một câu hỏi quan trọng: Bản quyền báo chí đang bảo vệ một bài báo, một tài sản trí tuệ hay sâu xa hơn là bảo vệ khả năng để xã hội tiếp tục có những nguồn thông tin đáng tin cậy trong tương lai?”, ông Bá đặt vấn đề.

Trong phần tham luận, bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã phác thảo một thực trạng đáng báo động. Doanh thu toàn ngành năm 2025 chỉ đạt 7.790 tỷ đồng, sụt giảm 3,7% so với năm 2024.

Hệ thống báo chí Việt Nam hiện có 1.733 cơ quan với khoảng 41.000 nhân sự, trong đó có 21.000 nhà báo đã được cấp thẻ. Mỗi năm, toàn bộ hệ sinh thái này sản xuất khối lượng nội dung khổng lồ, ước tính khoảng 40 triệu tin bài, 50.000 giờ truyền hình và 20.000 giờ phát thanh. Tuy nhiên, nguồn lực đầu tư to lớn này đang phải đối mặt với một nghịch lý, lượng thông tin tạo ra ngày càng nhiều, nhưng doanh thu lại liên tục đi xuống.

Theo bà Thảo, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, vấn đề bảo vệ bản quyền báo chí đang đứng trước nhiều thách thức mới khi nội dung được số hóa hoàn toàn, lan truyền tức thời trên internet, mạng xã hội trở thành kênh tiếp cận thông tin chủ yếu và trí tuệ nhân tạo (AI) có khả năng thu thập, xử lý, tái tạo nội dung.

Quá trình số hóa cũng khiến nội dung báo chí trở thành tài sản dễ bị sao chép và khai thác trái phép. Các hình thức vi phạm phổ biến gồm sao chép nguyên văn bài báo, đăng lại toàn bộ nội dung trên website khác; “xào nấu” nội dung bằng cách thay đổi tiêu đề, chỉnh sửa một phần câu chữ nhưng vẫn giữ nguyên giá trị thông tin; vi phạm bản quyền ảnh, video báo chí thông qua cắt logo, chỉnh sửa nhận diện rồi đăng tải lại trên mạng xã hội. Đáng chú ý, AI đang được sử dụng để thu thập dữ liệu huấn luyện, tóm tắt và tái tạo thông tin báo chí.

Một số cơ quan báo chí đã ghi nhận nhiều trường hợp nội dung báo chí bị sao chép, khai thác trái phép dưới nhiều hình thức. Tình trạng xâm phạm bản quyền gây ra nhiều hệ lụy. Đối với cơ quan báo chí là mất doanh thu quảng cáo, giảm lượng truy cập và giảm hiệu quả thu phí nội dung. Đối với nhà báo là làm suy giảm động lực sáng tạo, khó bảo vệ quyền tác giả. Đối với xã hội là làm gia tăng thông tin sai lệch, cắt ghép và suy giảm động lực đầu tư cho báo chí chất lượng cao.

Nhìn nhận từ góc độ đơn vị công nghệ, bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ tịch Công ty FPT Online, cho rằng thay vì sợ hãi, các tòa soạn cần thấu hiểu bản chất để lật ngược thế cờ. “Nguyên lý của AI là hoạt động trên dữ liệu, nếu rút dữ liệu thì AI chết luôn. Vì vậy, AI thực chất là đối tác, là khách hàng tiềm năng chứ không phải đối thủ”, bà Hải khẳng định.

Dẫn chứng từ số liệu giám sát hệ thống, bà Hải cho biết khi theo dõi các con bot của các hãng công nghệ đi vào hệ thống đọc báo, FPT Online nhận thấy nhu cầu của độc giả thông qua AI không dừng lại ở tin tức bề nổi, mà họ đang hỏi AI rất sâu về các chủ đề chuyên đề. Trong 6 tháng qua, đơn vị này đã giúp các tòa soạn phân loại rõ vùng nội dung nào AI đang hứng thú và công chúng đang cần. Đây chính là cơ sở để các cơ quan báo chí thực hiện chiến lược “cánh cửa hai chiều”: xác định rõ chỗ nào mở cho AI lấy để tăng độ nhận diện, chỗ nào phải khóa chặt để bảo vệ dòng tiền.

Thực tế, các tập đoàn AI đa quốc gia đã tìm đến FPT để đặt vấn đề mua dữ liệu báo chí đa ngôn ngữ. Hiện có hai phương thức giao dịch chính, một là mua sỉ đóng gói theo các chủ đề lớn với số lượng vô lượng, hai là chia nhỏ danh mục để bán với các mức giá khác nhau. "Riêng phần chuyên sâu sẽ không bán hoặc phải bán với giá đắt nhất có thể, tuân thủ nguyên tắc bán được nhiều tiền nhất và nhiều lần nhất", bà Hải nhấn mạnh.

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh rằng vấn đề bản quyền báo chí đang trở nên phức tạp hơn bao giờ hết trong bối cảnh công nghệ số và AI phát triển mạnh mẽ.

Theo ông Lê Quốc Minh, nếu không bảo vệ được bản quyền, các cơ quan báo chí chắc chắn sẽ gặp rất nhiều khó khăn khi nội dung liên tục bị các nền tảng, trang mạng xã hội sao chép, sử dụng mà không dẫn nguồn hoặc không có cơ chế chia sẻ lợi ích phù hợp.

Ông cho biết, theo thống kê hiện nay, chỉ khoảng 5% cơ quan báo chí trên thế giới có thể tạo ra nguồn thu từ bản quyền nội dung và hình ảnh. Đây là con số rất khiêm tốn nếu so với giá trị mà báo chí tạo ra cho xã hội.

Người đứng đầu Hội Nhà báo Việt Nam khẳng định, việc các tổ chức, doanh nghiệp, nền tảng hoặc cá nhân sử dụng hình ảnh, nội dung của các cơ quan báo chí và phải trả phí là điều hoàn toàn hợp lý. Đây không chỉ là câu chuyện pháp lý mà còn là sự tôn trọng đối với lao động sáng tạo của người làm báo.

Ông Lê Quốc Minh cho rằng, dù AI ngày càng phát triển, giá trị cốt lõi của báo chí vẫn nằm ở sự sáng tạo, cảm xúc, tư duy phản biện và khả năng kiểm chứng thông tin của con người. Đây chính là những yếu tố tạo nên sự khác biệt và giá trị của các sản phẩm báo chí chuyên nghiệp.

“Những sản phẩm báo chí có giá trị được tạo nên từ sự sáng tạo và cảm xúc của con người. Đó cũng là điểm vượt trội so với các sản phẩm được tạo ra hoàn toàn bởi AI”, ông Minh nhấn mạnh.

Theo Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, nhiệm vụ trước mắt là nâng cao nhận thức của các cơ quan báo chí về tầm quan trọng của bảo vệ bản quyền trong môi trường số; đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và các giải pháp công nghệ để bảo vệ hiệu quả hơn tài sản trí tuệ của báo chí.

Ông bày tỏ kỳ vọng những giải pháp được trao đổi tại diễn đàn sẽ sớm được cụ thể hóa thành các cơ chế khả thi, góp phần xây dựng môi trường báo chí lành mạnh và bền vững trong thời đại AI.

Về mặt công nghệ, ông Hoàng Đình Chung, Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (DCC) thuộc Hội Truyền thông số Việt Nam (VDCA), khẳng định giải pháp cốt lõi hiện nay là ứng dụng Trục Bản quyền số Quốc gia. Đây là hệ sinh thái công nghệ toàn trình giúp minh bạch hóa việc đăng ký, xác thực danh tính chủ thể và phân phối nội dung số. Bằng việc tích hợp các công nghệ tiên tiến như AI Matching để nhận diện trùng lặp âm thanh/hình ảnh, hệ thống mã hóa quyền truy cập DRM, và nền tảng Big Data (DCC Watcher) để giám sát Internet theo thời gian thực, các tòa soạn có thể lập tức phát hiện và khóa chặn ngay khi có dòng bot lạ "đọc lén" dữ liệu, tương tự cách Hãng thông tấn AP đang vận hành.

Song song với lá chắn công nghệ, nút thắt lớn nhất cần tháo gỡ chính là hành lang pháp lý. Dù Việt Nam đã có tương đối đầy đủ các văn bản như Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Báo chí, Nghị định 17/2023/NĐ-CP hay Công điện số 38 của Thủ tướng Chính phủ, nhưng quy định cụ thể về việc AI sử dụng dữ liệu báo chí và cơ chế đàm phán, chia sẻ doanh thu trên các nền tảng xuyên biên giới (Google, Facebook, TikTok) vẫn còn bỏ ngỏ.

Trong suốt chiều dài phát triển của báo chí, công nghệ luôn làm thay đổi cách thức truyền tải thông tin. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của báo chí chưa bao giờ thay đổi, đó là tạo ra những thông tin trung thực, đáng tin cậy phục vụ xã hội. Và nếu báo chí vẫn là nơi tạo ra giá trị đó, thì bản quyền không chỉ là câu chuyện của luật pháp mà còn là câu chuyện bảo vệ tương lai của nghề báo trong kỷ nguyên AI.