Phát huy vai trò dẫn dắt

Để doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt tăng trưởng, điều kiện tiên quyết không chỉ là bổ sung thêm nguồn lực mà còn phải tạo dựng một môi trường thể chế thông thoáng hơn, trao quyền tự chủ thực chất và khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đổi mới sáng tạo.

Đây là thông điệp xuyên suốt được các nhà quản lý và chuyên gia nhấn mạnh tại tọa đàm "Làm gì để doanh nghiệp nhà nước thực sự dẫn dắt tăng trưởng?" do Báo Nhân Dân tổ chức ngày 31/7.

Có thể thấy, tinh thần xuyên suốt của Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp vừa được ban hành là phân định rõ chức năng quản lý nhà nước với chức năng của chủ sở hữu, đồng thời mở rộng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho doanh nghiệp. Theo đó, cơ quan đại diện chủ sở hữu chỉ tập trung quyết định những vấn đề mang tính chiến lược như mục tiêu phát triển, kế hoạch tổng thể, bảo toàn và phát triển vốn hay các nhiệm vụ Nhà nước giao.

Trong khi đó, các quyết định thuộc hoạt động sản xuất, kinh doanh hằng ngày như lựa chọn dự án đầu tư, tổ chức bộ máy, sử dụng vốn và nhân sự sẽ được giao nhiều hơn cho doanh nghiệp. Đây là bước chuyển từ tư duy tiền kiểm sang tăng cường hậu kiểm, giúp doanh nghiệp chủ động nắm bắt cơ hội thị trường và nâng cao sức cạnh tranh.

Ở góc độ nghiên cứu, Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương cho rằng, điều doanh nghiệp nhà nước cần nhất hiện nay không phải là thêm cơ chế xin - cho hay bổ sung nguồn lực đơn thuần, mà là một môi trường thể chế đủ thông thoáng để phát huy quyền tự chủ.

Theo ông, chủ sở hữu cần xác định rõ tầm nhìn, chiến lược và mục tiêu đối với doanh nghiệp, còn doanh nghiệp phải được trao đầy đủ quyền quyết định trong huy động nguồn lực, đầu tư, thu hút nhân sự và được hưởng thành quả từ kết quả hoạt động để tiếp tục tái đầu tư, phát triển. Nếu doanh nghiệp vẫn mất nhiều thời gian xin ý kiến đối với các quyết định đầu tư thì cơ hội thị trường có thể đã trôi qua trước khi dự án được triển khai.

Cùng quan điểm, Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường Đại học VinUni cho rằng, doanh nghiệp nhà nước hiện đang nắm giữ nhiều lợi thế về nguồn lực, thị trường và vị thế trong các ngành kinh tế trọng yếu như năng lượng, hạ tầng, viễn thông hay tài chính.

Tuy nhiên, những lợi thế này chỉ có thể chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh khi doanh nghiệp được vận hành theo cơ chế phù hợp, chủ động đổi mới tư duy quản trị, khai thác hiệu quả dữ liệu, đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng khoa học, công nghệ. Theo ông, doanh nghiệp nhà nước không nên chỉ dừng lại ở việc khai thác thị trường trong nước mà cần hướng tới xây dựng các chuỗi giá trị của Việt Nam và từng bước cạnh tranh trên thị trường khu vực, quốc tế.

Không chỉ mở rộng quyền tự chủ, khung pháp lý mới cũng tạo thêm dư địa cho doanh nghiệp đầu tư vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đại diện Bộ Tài chính cho hay, hiệu quả đầu tư sẽ được xem xét trên tổng thể danh mục đầu tư, trong khi các khoản đầu tư phục vụ nghiên cứu khoa học, công nghệ hoặc thực hiện nhiệm vụ chính trị được đánh giá theo cơ chế riêng. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp mạnh dạn hơn trong triển khai các dự án dài hạn và chấp nhận những rủi ro hợp lý của hoạt động đổi mới sáng tạo.

Khuyến khích dám nghĩ, dám làm

Cùng với việc hoàn thiện thể chế, một trong những nội dung quan trọng của Nghị quyết số 79-NQ/TW là xây dựng đội ngũ doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn, đủ sức dẫn dắt các ngành, lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.

Bộ Tài chính đang xây dựng danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh theo tinh thần Nghị quyết 79. Việc lựa chọn không đơn thuần dựa trên quy mô hiện tại mà sẽ tham khảo các tiêu chí của những bảng xếp hạng quốc tế như Fortune Global 500 hay Fortune Asia 500, đồng thời xem xét tiềm năng phát triển của từng doanh nghiệp trong tương lai.

Quan điểm của Bộ Tài chính là xác định trước những ngành, lĩnh vực Nhà nước cần giữ vai trò dẫn dắt, sau đó lựa chọn doanh nghiệp phù hợp để tập trung nguồn lực đầu tư, thay vì chỉ ưu tiên những doanh nghiệp đang có quy mô lớn.

Quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước thời gian qua đã tạo nền tảng quan trọng cho bước phát triển mới. Sau gần 40 năm đổi mới, số lượng doanh nghiệp có vốn nhà nước đã giảm từ khoảng 50.000 xuống còn khoảng 850 doanh nghiệp, trong đó khoảng 700 doanh nghiệp do Nhà nước nắm trên 50% vốn điều lệ.

Riêng 18 tập đoàn, tổng công ty do Bộ Tài chính làm cơ quan đại diện chủ sở hữu hiện nắm giữ hơn 60% tổng vốn và tài sản của toàn bộ khu vực doanh nghiệp nhà nước. Đây sẽ là lực lượng nòng cốt để tập trung nguồn lực, hướng tới hình thành những doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh trong khu vực và trên thế giới.

Nhìn nhận vấn đề này, Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung cho rằng, việc lựa chọn doanh nghiệp để tập trung đầu tư cần đi cùng với cải cách thể chế. Theo ông, điều doanh nghiệp cần không chỉ là thêm vốn mà là cơ chế đủ linh hoạt để sử dụng hiệu quả nguồn lực được giao.

Nhà nước cần ban hành đồng bộ các chính sách về thể chế, nguồn lực và quản trị trước khi giao nhiệm vụ, thay vì vừa thực hiện vừa tháo gỡ vướng mắc. Những doanh nghiệp như Petrovietnam, Petrolimex hay Viettel,… đều đã có nền tảng quản trị và tiềm năng phát triển lên tầm cao hơn nếu được trao thêm quyền chủ động.

Một nội dung được các diễn giả đặc biệt nhấn mạnh là doanh nghiệp nhà nước chỉ có thể đổi mới sáng tạo khi người quản lý thực sự yên tâm đưa ra quyết định và chấp nhận những rủi ro hợp lý trong kinh doanh.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh, điều quan trọng là phải phân biệt rõ rủi ro của thị trường với hành vi cố ý làm sai. Muốn bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm thì cần xây dựng cơ chế đánh giá minh bạch dựa trên cả các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính, đánh giá hiệu quả theo tổng thể danh mục đầu tư thay vì chỉ nhìn vào từng dự án riêng lẻ. Khi đó mới có thể xác định đâu là rủi ro khách quan của thị trường và đâu là sai phạm cần xử lý.

Ông dẫn lại trường hợp Pacific Airlines từng sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro giá nhiên liệu nhằm bảo vệ tài sản của Nhà nước. Khi diễn biến thị trường không như dự báo, những người thực hiện lại bị xử lý, tạo tâm lý e ngại cho nhiều lãnh đạo doanh nghiệp sau này. Theo ông, những bài học như vậy khiến không ít người lựa chọn phương án an toàn là "không làm gì cả", thay vì sử dụng các công cụ quản trị rủi ro vốn rất phổ biến trên thế giới.

Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung cũng cho rằng doanh nghiệp nhà nước muốn tiên phong phải chấp nhận đầu tư vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo - những lĩnh vực luôn tiềm ẩn rủi ro cao và đòi hỏi tầm nhìn dài hạn. Do đó, cùng với việc mở rộng quyền tự chủ, cần có cơ chế đánh giá minh bạch, gắn quyền hạn với trách nhiệm, tạo động lực để người quản lý mạnh dạn đổi mới vì lợi ích chung.

Theo các chuyên gia, mục tiêu xây dựng doanh nghiệp nhà nước đủ sức cạnh tranh trong khu vực và trên thế giới sẽ chỉ trở thành hiện thực khi cải cách thể chế đi đôi với đổi mới quản trị doanh nghiệp.

Khi quyền tự chủ được mở rộng, trách nhiệm được xác định rõ ràng, cơ chế khuyến khích đổi mới sáng tạo được hoàn thiện và nguồn lực được tập trung cho những doanh nghiệp có tiềm năng, khu vực doanh nghiệp nhà nước sẽ có thêm điều kiện để phát huy vai trò dẫn dắt các chuỗi giá trị, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững trong giai đoạn phát triển mới.