Bệnh do não mô cầu có thể xuất hiện bất cứ thời điểm nào, ở mọi địa bàn và diễn biến nguy kịch chỉ trong thời gian ngắn. Những ca mắc và tử vong gần đây tiếp tục cảnh báo nguy cơ lây lan trong cộng đồng, đòi hỏi chủ động giám sát, phát hiện sớm và tăng cường các biện pháp phòng bệnh.

Dù số ca mắc não mô cầu tại Hà Nội hiện ở mức thấp, những diễn biến dịch tễ gần đây tại khu vực phía Nam cho thấy nguy cơ của bệnh truyền nhiễm nguy hiểm này vẫn hiện hữu, đặc biệt tại các môi trường sinh hoạt tập trung đông người.

Theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) Hà Nội, tính từ đầu năm 2026 đến nay, thành phố ghi nhận 2 trường hợp mắc bệnh do não mô cầu, xuất hiện rải rác và không có ca tử vong. Ngành Y tế đã triển khai kịp thời các biện pháp giám sát, điều tra dịch tễ, xử lý yếu tố nguy cơ và ngăn chặn lây nhiễm, chưa ghi nhận trường hợp mắc thứ phát.

Tuy nhiên, việc chưa xuất hiện ổ dịch lớn không đồng nghĩa nguy cơ đã được loại trừ. CDC Hà Nội cảnh báo bệnh do não mô cầu có thể xuất hiện ở bất kỳ địa bàn nào, vào bất cứ thời điểm nào, trong khi khả năng diễn biến nhanh và gây biến chứng nghiêm trọng khiến công tác phát hiện, xử lý sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Đáng chú ý, theo Viện Pasteur TP.HCM, tính từ đầu năm đến nay, khu vực phía Nam ghi nhận 42 trường hợp mắc bệnh do não mô cầu, trong đó 7 người tử vong. Khoảng 94% trường hợp nhiễm thuộc nhóm huyết thanh B. Một số ổ dịch xuất hiện tại trường học và các cơ sở sinh hoạt tập trung, làm gia tăng lo ngại về nguy cơ lây truyền trong cộng đồng.

Những con số này đặt ra yêu cầu duy trì cảnh giác ngay cả tại các địa phương chưa ghi nhận nhiều ca mắc, bởi não mô cầu có thể gây bệnh xâm lấn nghiêm trọng, đe dọa tính mạng người bệnh trong thời gian rất ngắn.

Theo các chuyên gia y tế, bệnh do não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, với hai thể bệnh nguy hiểm thường gặp là viêm màng não mủ và nhiễm khuẩn huyết. Người mắc bệnh có thể nhanh chóng rơi vào tình trạng sốc nhiễm khuẩn, suy đa cơ quan, thậm chí tử vong nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

Điều đáng lo ngại là vi khuẩn não mô cầu có thể cư trú tại vùng mũi, họng của người khỏe mạnh mà không gây biểu hiện lâm sàng. Người mang vi khuẩn dù không có triệu chứng vẫn có khả năng truyền mầm bệnh cho người khác, khiến việc nhận diện và kiểm soát nguồn lây gặp nhiều khó khăn.

Hiện có nhiều nhóm huyết thanh não mô cầu, trong đó các nhóm A, B, C, W và Y gây ra phần lớn trường hợp bệnh xâm lấn trên thế giới. Bệnh có thể xuất hiện đơn lẻ hoặc hình thành ổ dịch, nhất là tại trường học, ký túc xá, doanh trại và những môi trường sinh hoạt tập thể.

Vi khuẩn lây truyền chủ yếu qua giọt bắn và dịch tiết đường hô hấp trong quá trình tiếp xúc gần, đặc biệt là tiếp xúc kéo dài với người bệnh hoặc người mang vi khuẩn. Các hành vi như hôn, dùng chung vật dụng có dính dịch tiết mũi, họng hoặc sinh hoạt trong không gian đông đúc, thông khí kém đều có thể làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm.

Trẻ nhỏ, thanh thiếu niên, người sống trong môi trường tập thể, người suy giảm miễn dịch hoặc đã phẫu thuật cắt lách là những nhóm cần được quan tâm đặc biệt trong công tác phòng bệnh.

TS.Nguyễn Sỹ Đức, Khoa Truyền nhiễm, Bệnh viện Nhi Hà Nội cảnh báo, bệnh do não mô cầu có khả năng lây lan đáng lo ngại, cả người lớn và trẻ em đều có nguy cơ mắc bệnh. Nếu công tác giám sát, khoanh vùng và xử lý ca bệnh không được thực hiện chặt chẽ, nguy cơ hình thành các cụm dịch nhỏ hoàn toàn có thể xảy ra.

Theo chuyên gia, một trong những biện pháp quan trọng nhằm ngăn chặn lây lan là xác định sớm những người tiếp xúc gần với ca bệnh để đánh giá nguy cơ và sử dụng kháng sinh dự phòng theo chỉ định chuyên môn. Việc bỏ sót người tiếp xúc có nguy cơ cao hoặc chậm triển khai biện pháp dự phòng có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn tiếp tục lây truyền.

Thách thức lớn trong phòng, chống bệnh do não mô cầu là các triệu chứng ban đầu có thể khá giống những bệnh nhiễm trùng thông thường, nhưng tình trạng sức khỏe của người mắc có thể xấu đi nhanh chóng chỉ sau vài giờ.

CDC Hà Nội khuyến cáo người dân đặc biệt lưu ý những biểu hiện như sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, buồn nôn hoặc nôn, cứng cổ, sợ ánh sáng, li bì, rối loạn ý thức hoặc co giật.

Một dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm khác là sự xuất hiện của các chấm hoặc mảng xuất huyết màu đỏ tím trên da, không mất màu khi ấn. Đây có thể là biểu hiện của nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu, cần được cấp cứu ngay lập tức.

Đối với trẻ nhỏ, triệu chứng đôi lúc không điển hình. Trẻ có thể bỏ bú, quấy khóc bất thường, ngủ li bì, khó đánh thức hoặc xuất hiện những thay đổi đột ngột về trạng thái sức khỏe. Cha mẹ cần đặc biệt cảnh giác nếu trẻ sốt kèm biểu hiện mệt lả, giảm đáp ứng hoặc có dấu hiệu bất thường về ý thức.

Các chuyên gia nhấn mạnh, người nghi mắc bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay để thăm khám và điều trị. Không nên chờ xuất hiện đầy đủ triệu chứng, đặc biệt là ban xuất huyết, bởi dấu hiệu này có thể xuất hiện muộn hoặc không xuất hiện ở một số trường hợp.

Bên cạnh việc nhận diện sớm nguy cơ, tiêm vắc-xin được đánh giá là biện pháp phòng bệnh chủ động quan trọng, góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh do những nhóm huyết thanh có trong vắc-xin.

Theo TS.Nguyễn Sỹ Đức, việc chủ động tiêm phòng có ý nghĩa đặc biệt đối với những người thuộc nhóm nguy cơ. Tuy nhiên, người dân cần được tư vấn lựa chọn loại vắc-xin phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và các nhóm huyết thanh cần phòng ngừa, bởi không có một loại vắc-xin đơn lẻ nào bảo vệ trước tất cả các nhóm não mô cầu gây bệnh.

Hiện Việt Nam đã có các loại vắc-xin phòng các nhóm huyết thanh B, BC và A, C, Y, W-135 dành cho cả trẻ em và người lớn. Trong đó, vắc-xin phòng nhóm B có thể tiêm từ 2 tháng tuổi đến 50 tuổi; vắc-xin nhóm BC dành cho trẻ từ 6 tháng đến 45 tuổi; còn các vắc-xin phòng nhóm A, C, Y, W-135 có thể sử dụng từ 6 tuần tuổi và một số loại không giới hạn độ tuổi.

Theo bác sỹ của Hệ thống tiêm chủng Long Châu, mỗi loại vắc-xin chỉ phòng được những nhóm huyết thanh nhất định. Vì vậy, người dân nên tiêm phối hợp theo đúng khuyến cáo để được bảo vệ đầy đủ trước các nhóm não mô cầu có khả năng gây bệnh nặng.

Chuyên gia cũng lưu ý, phụ huynh không nên chờ đến khi trẻ xuất hiện ban xuất huyết hoặc rối loạn ý thức mới đưa đi cấp cứu. Khi trẻ có các biểu hiện như sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng cổ, lừ đừ hoặc nổi ban xuất huyết, cần đưa đến bệnh viện càng sớm càng tốt, bởi với bệnh não mô cầu, mỗi giờ chậm trễ đều có thể quyết định sự sống còn của người bệnh.

Cùng với tiêm chủng, duy trì các biện pháp vệ sinh cá nhân và cải thiện điều kiện sinh hoạt là yêu cầu cần thiết nhằm hạn chế nguy cơ lây truyền. Người dân nên rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng và mũi lúc ho hoặc hắt hơi, tránh dùng chung cốc uống nước, dụng cụ ăn uống và các vật dụng có thể dính dịch tiết đường hô hấp.

Nhà ở, trường học, ký túc xá và cơ sở làm việc cần được giữ thông thoáng, vệ sinh thường xuyên; hạn chế tiếp xúc gần với người có biểu hiện nhiễm trùng đường hô hấp, nhất là trong thời điểm địa phương xuất hiện ca bệnh.

Đặc biệt, đối với người tiếp xúc gần với bệnh nhân mắc não mô cầu, việc liên hệ ngay cơ sở y tế để được đánh giá nguy cơ và hướng dẫn sử dụng kháng sinh dự phòng có ý nghĩa quan trọng trong ngăn chặn sự lây lan. Người dân tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng kháng sinh, bởi việc lựa chọn thuốc, liều lượng và thời điểm dự phòng phải tuân thủ chỉ định chuyên môn.