Đưa giám sát môi trường về gần người dân

Ô nhiễm tại khu dân cư, rác thải trên đồng ruộng, bao bì thuốc bảo vệ thực vật hay những điểm tập kết rác tự phát đều là những vấn đề người dân có thể nhận biết sớm nhất bởi chúng diễn ra ngay trong không gian sinh sống, sản xuất hằng ngày.

Từ thực tế đó, hoạt động giám sát thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường đang được các cấp Hội Nông dân triển khai theo hướng tăng vai trò chủ động của hội viên và cộng đồng. Người dân không chỉ phản ánh khi phát sinh ô nhiễm mà còn trực tiếp tham gia nhắc nhở, tự quản và theo dõi quá trình khắc phục.

Tại tọa đàm “Phát huy vai trò của nông dân trong giám sát việc thực hiện chính sách pháp luật về bảo vệ môi trường” ngày 12/8 do Báo Nông thôn Ngày nay/Dân Việt tổ chức, chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy cho rằng đưa người dân tham gia giám sát sẽ hình thành thêm một kênh thông tin trực tiếp từ cơ sở, nơi những tác động về môi trường thường gắn chặt với sức khỏe và sinh kế.

Theo ông Thủy, người nông dân cần được nhìn nhận là chủ thể tham gia cùng cơ quan quản lý trong quá trình thực thi pháp luật, thay vì chỉ là đối tượng thụ hưởng các chính sách bảo vệ môi trường. Sự tham gia này tạo thêm một kênh giám sát có hiệu lực và hiệu quả ngay tại địa phương, gắn trực tiếp với lợi ích sinh kế của người nông dân.

Điểm quan trọng của hình thức giám sát này nằm ở tính thường xuyên. Những vấn đề nhỏ nếu được phát hiện, nhắc nhở và xử lý ngay từ cộng đồng có thể hạn chế nguy cơ trở thành các điểm ô nhiễm kéo dài. Đây cũng là cách để từng người dân hình thành thói quen chịu trách nhiệm với môi trường sống xung quanh mình.

Tại Toạ đàm, bà Nguyễn Thị Phương Quỳnh, Phó chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Ninh Bình cho biết, ở Ninh Bình, cách làm này đã được triển khai thông qua mạng lưới tổ bảo vệ môi trường ở cơ sở, 129 xã và hơn 1.000 chi hội trên địa bàn đã có tổ bảo vệ môi trường. Nhiều mô hình được duy trì như cánh đồng không có vỏ thuốc bảo vệ thực vật, “nhà sạch, vườn xanh”, “đường sông không rác” và Ngày Chủ nhật xanh.

Ở các vùng sản xuất, Hội vận động người dân xây bể xi măng để thu gom chai lọ, bao bì thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng. Các hộ vừa thực hiện, vừa nhắc nhở lẫn nhau; các tổ định kỳ thu gom để đưa đi xử lý.

“Người dân cùng nhắc nhở nhau, ai chưa thực hiện thì cộng đồng nhắc. Đó chính là sự giám sát thường xuyên”, bà Quỳnh nói.

Theo Phó chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Ninh Bình, hoạt động giám sát cũng được gắn với trách nhiệm của chính quyền địa phương. Việc mời lãnh đạo cùng tham gia các chương trình giám sát chuyên đề giúp những phản ánh từ cơ sở có điều kiện được tiếp nhận và xử lý sát hơn. Tuy vậy, duy trì các mô hình lâu dài vẫn còn khó khăn, nhiều chương trình bảo vệ môi trường cần nguồn kinh phí lớn, phần lớn phải huy động xã hội hóa. Một bộ phận người dân đã thay đổi nhận thức nhưng hành động chưa duy trì đều nếu thiếu sự đôn đốc.

Từ đó, Hội Nông dân Ninh Bình hướng đến đưa các tiêu chí môi trường vào hương ước của thôn, xóm, tăng vai trò tự quản và coi chi hội, tổ hội là những “mắt xích” giám sát gần dân nhất.

“Giám sát không phải để va đập hay gây mất đoàn kết, mà là vì mục tiêu chung xây dựng môi trường sống xanh - sạch - đẹp”, bà Quỳnh nhấn mạnh.

Biến “điểm đen” rác thải thành vườn hoa

Tại xã Phù Đổng, TP.Hà Nội, áp lực bảo vệ môi trường thể hiện khá rõ khi địa bàn rộng 41,6 km2, dân số gần 112.000 người sau sắp xếp. Xã tập trung nhiều làng nghề, vùng sản xuất nông nghiệp, khu công nghiệp, khu chăn nuôi cùng các hoạt động thương mại, dịch vụ, kéo theo lượng chất thải phát sinh lớn và yêu cầu giám sát chặt chẽ hơn từ cơ sở.

Chủ tịch Hội Nông dân xã Phù Đổng Nguyễn Trọng Tính cho biết, địa bàn rộng và nhiều loại hình sản xuất khiến nguy cơ phát sinh chất thải tăng lên. Một số hộ sản xuất còn hạn chế khả năng đầu tư hệ thống xử lý, trong khi thay đổi thói quen sinh hoạt và sản xuất cần thời gian.

“Công tác bảo vệ môi trường không thể chỉ dựa vào kiểm tra, xử lý vi phạm mà phải bắt đầu từ nâng cao nhận thức, ý thức trách nhiệm của mỗi cán bộ, hội viên nông dân và toàn thể nhân dân”, ông Tính nói.

Hội Nông dân xã xác định phương châm “tuyên truyền đi trước, giám sát đồng hành, người dân là chủ thể”, đưa nội dung bảo vệ môi trường vào sinh hoạt chi hội; vận động phân loại rác tại nguồn, thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật, hạn chế đốt rơm rạ và phụ phẩm sau thu hoạch. 

Hiện Hội đảm nhiệm chăm sóc 7 tuyến đường hoa, 12 tuyến đường hàng cây nông dân, 3 vườn hoa và 3 tuyến đường nông dân kiểu mẫu. Các chi hội duy trì khơi thông cống rãnh, vệ sinh đường làng, ngõ xóm và thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật tại vùng sản xuất. Hội Nông dân xã cũng đang đảm nhiệm xử lý 3 trong tổng số 16 “điểm đen” tồn đọng rác thải trên địa bàn. Một trong số đó là khu vực thôn Ninh Hiệp, nơi từng tồn đọng lượng lớn rác xây dựng và rác sinh hoạt do tình trạng đổ trộm kéo dài nhiều năm.

Từ đầu năm 2026, Hội huy động lực lượng phối hợp thu gom, vận chuyển hàng trăm mét khối rác thải, sau đó đưa khoảng 150 m³ đất màu về cải tạo mặt bằng, trồng hàng trăm cây xanh cùng hàng nghìn cây hoa. Sau khoảng 4 tháng, khu vực dài khoảng 400 m từng là điểm tập kết rác đã cơ bản hình thành vườn hoa và tuyến đường cây hoa kiểu mẫu.

“Quy mô công trình không lớn nhưng hiệu quả mang lại rất rõ rệt, nhất là trong nâng cao nhận thức của hội viên, người dân về bảo vệ môi trường và giám sát thực hiện các quy định về môi trường. Từ một điểm tồn đọng rác thải kéo dài, khu vực thôn Ninh Hiệp đã có sự thay đổi rõ nét”, ông Tính chia sẻ.

Theo chuyên gia Hoàng Trọng Thủy, lợi thế của người dân trong giám sát môi trường nằm ở khả năng phát hiện sớm từ chính nơi họ sinh sống, sản xuất. Song để giám sát có hiệu quả, thông tin phản ánh cần được chuyển đúng nơi và có cơ chế theo dõi quá trình xử lý.

Khi từng hộ dân, chi hội và tổ hội cùng tham gia, hoạt động giám sát có thể trở thành một phần của đời sống cộng đồng. Từ chuyện bỏ đúng nơi một chai thuốc bảo vệ thực vật, nhắc nhau không đổ rác bừa bãi đến cùng cải tạo một điểm ô nhiễm, những hành động nhỏ nếu được duy trì thường xuyên sẽ tạo ra thay đổi rõ hơn đối với môi trường ở cơ sở.