Một “thành phố công nghiệp” bên bờ biển

Nắng đầu thu ở Nghi Sơn (Thanh Hóa) vẫn gay gắt. Trong khuôn viên sản xuất của Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn (NSRP), kỹ sư, công nhân vận hành, cán bộ quản lý, cả người Việt lẫn người nước ngoài, đều đạp xe giữa các phân xưởng, mũ bảo hộ đội ngay ngắn. Ở một tổ hợp có tổng vốn đầu tư vượt 9 tỷ USD, trong đó khoảng 5 tỷ USD là vốn vay, trật tự ấy khiến người ta nhớ lâu hơn bất kỳ con số nào.

Nhìn từ trên cao, NSRP giống một thành phố nhỏ với 504 ha mặt đất, 925 ha mặt biển, đê chắn sóng dài 1,5 km. Cách bờ khoảng 35 km, phao rót dầu một điểm (SPM) đón những tàu chở dầu thô cỡ VLCC tới 320.000 tấn. Phía sản phẩm là cảng xuất 6 bến, gồm 4 bến biển và 2 bến bờ, nơi xăng dầu bắt đầu hành trình đến thị trường trong nước.

Bên trong hàng rào là 60 phân xưởng, trong đó 38 phân xưởng công nghệ. 18 phân xưởng quan trọng sử dụng công nghệ của 6 nhà bản quyền quốc tế UOP, Axens, CGL, FW, MCI và Jacobs. Những cái tên nghe khô khan ấy là những mảnh ghép phải khớp với nhau từng milimét, để dầu thô đi vào một đầu và xăng, diesel, nhiên liệu bay, hóa dầu đi ra đầu kia.

Còn một con số đáng suy nghĩ: thời điểm năm 2013, đội ngũ chỉ có 112 người, thì nay đã là 1.369. Người ta xây dựng một nhà máy và trước hết là gây dựng một tập thể để vận hành nó. Tập thể ấy cũng là một liên doanh quy tụ Petrovietnam, KPI (Kuwait Petroleum International), Idemitsu Kosan và Mitsui Chemicals, mỗi bên mang đến một phần năng lực vốn, công nghệ, kinh nghiệm vận hành, cùng khả năng tiếp cận mạng lưới cung ứng và giao dịch dầu thô toàn cầu.

Ban điều hành Công ty phản ánh đúng tinh thần ấy. Ông Kazutaka Yamato, đại diện Idemitsu Kosan, giữ cương vị Tổng giám đốc, điều hành chung hoạt động của Công ty. Ông Lê Nguyễn Quốc Vinh là Giám đốc Nhà máy, trực tiếp phụ trách vận hành, kỹ thuật và kế hoạch sản xuất. Hai Phó tổng giám đốc là ông Phạm Văn Chất, đại diện Petrovietnam và ông Mohammad Al-Baddah, đại diện Kuwait Petroleum International (KPI).  Họ đến từ nhiều quốc gia, nhiều văn hóa làm việc, nhưng cùng ngồi quanh một chiếc bàn và nhìn về một dây chuyền.

Có lẽ vì thế mà khi trò chuyện với ông Yamato, người ta nghe nhiều chữ “chúng tôi” hơn chữ “tôi”. Ông nói chậm, chọn từ cẩn trọng và hầu như chỉ nói về nhà máy, về đồng nghiệp, về những việc cần làm tiếp. Điều ấy cũng dễ hiểu khi ông nhận cương vị điều hành từ năm 2024, thời điểm nhà máy đã qua gần 8 năm vận hành thương mại. Quãng thời gian ấy tuy không dài, nhưng đủ để một người đứng đầu học cách khiêm tốn trước một cỗ máy phức tạp và ông không giấu điều đó.

Con số nói thay

Từ khi vận hành thương mại cuối năm 2018 đến hết tháng 8/2026, NSRP đã chế biến khoảng 78,5 triệu tấn dầu thô và cung ứng khoảng 52,8 triệu tấn sản phẩm xăng dầu cho thị trường trong nước. Riêng 9 tháng đầu năm 2026, Nhà máy chế biến khoảng 8,38 triệu tấn dầu thô và cung ứng khoảng 6,54 triệu tấn sản phẩm. Cộng với 2,69 triệu tấn dự kiến trong quý IV, sản lượng cả năm sẽ vượt 9,2 triệu tấn, tương đương 35-40% nhu cầu xăng dầu cả nước. Với công suất thiết kế khoảng 200.000 thùng/ngày (khoảng 10 triệu tấn/năm), những tháng cuối năm 2026, NSRP đặt mục tiêu duy trì công suất CDU bình quân khoảng 125%.

Về tài chính, 8 tháng đầu năm 2026, doanh thu ước đạt 185.500 tỷ đồng, nộp ngân sách khoảng 18.000 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế gần 14.000 tỷ đồng, năm đầu tiên NSRP có lãi kể từ khi vận hành thương mại. Tính từ cuối năm 2018, Công ty đã đóng góp khoảng 147.000 tỷ đồng cho ngân sách nhà nước.

Hỏi về những con số này, ông Yamato không nhấn vào thành tích. Ông nhắc đến công suất cao, biên lợi nhuận lọc dầu thuận lợi, tối ưu nguyên liệu, quản lý chặt chẽ chi phí và dòng tiền. Với ông, lợi nhuận của một năm thuận lợi chưa phải đích đến. Điều đáng giữ là một doanh nghiệp đủ vững để đi qua nhiều chu kỳ của ngành.

Từ năm 2018 đến 2024, Việt Nam đã chi hàng ngàn tỷ đồng từ ngân sách để thanh toán tiền bù giá bao tiêu sản phẩm cho dự án này. Khi được hỏi về các khoản hỗ trợ đó và liệu dự án đã hoàn vốn hay chưa, ông Yamato không đưa ra mốc cụ thể, mà quay về những năm đầu đầy áp lực. Khi đó, doanh nghiệp đã trải qua nhiều khó khăn, trong đó sức ép lớn đến từ chi phí tài chính của một nhà máy có tổng vốn đầu tư hơn 9 tỷ USD. Nhà máy vừa đi vào vận hành, hoạt động còn chưa hoàn toàn ổn định, thì đại dịch Covid-19 xảy ra. Thị trường dầu mỏ biến động mạnh, có thời điểm giá các sản phẩm xăng dầu xuống rất thấp, đè nặng lên sản xuất, kinh doanh của Công ty.

“Đó thực sự là giai đoạn rất khó khăn đối với Công ty. Tuy nhiên, giai đoạn này đã qua và chúng tôi đang tiếp tục nỗ lực cải thiện hoạt động”, ông Yamato nói và cho rằng, hiệu quả của dự án cần được nhìn nhận trong dài hạn, chứ không chỉ trong khoảng 5-10 năm. “Với một nhà máy có tổng vốn đầu tư hơn 9 tỷ USD, chiến lược cần được tính toán trong dài hạn, thậm chí với tầm nhìn 50 năm”, ông cho biết.

Nếu có một thử thách để đo độ chắc của cỗ máy này, thì đó là năm 2026, khi căng thẳng ở Trung Đông làm gián đoạn nguồn dầu thô Kuwait, hoạt động của Nhà máy bị ảnh hưởng trong tháng 3 và 4. Đến cuối tháng 8, giá dầu đầu vào bình quân của NSRP tăng khoảng 63% so với đầu năm. Ở công suất thiết kế của Nhà máy, mỗi mức tăng 10 USD/thùng có thể đẩy chi phí dầu thô lên khoảng 2,5 triệu USD/ngày.

Nhưng NSRP không bước vào giai đoạn ấy với bàn tay trắng. Từ cuối năm 2025, Nhà máy đã chủ động đa dạng hóa nguồn dầu. Tháng 1/2026, lô dầu ngoài Kuwait đầu tiên, Das Blend, quy mô khoảng 1 triệu thùng, được chế biến thành công. Danh mục từ đó mở rộng dần, đến nay đã có 10 loại dầu thô ngoài Kuwait. Kuwait vẫn là đối tác chiến lược và nhà cung cấp quan trọng nhất: nguồn dầu này được nhập trở lại từ tháng 9/2026, khoảng 75% nguồn dầu mới dự kiến tiếp tục đến từ Kuwait và nguyên liệu đã được bảo đảm đến hết tháng 11.

Ông Yamato nói về giai đoạn này bằng giọng điềm đạm. Theo ông, khả năng ứng phó không chỉ đến từ năng lực kỹ thuật nội tại, mà còn nhờ mạng lưới cung ứng, hiểu biết thị trường và sự hỗ trợ kỹ thuật từ các cổ đông. Hiệu quả của một nhà máy lọc dầu suy cho cùng phụ thuộc vào biên lợi nhuận lọc dầu, chứ không chỉ giá dầu thô. Nhờ tối ưu nguồn dầu, vận hành kỷ luật cùng giá sản phẩm thuận lợi, nhất là nhóm nhiên liệu chưng cất, Nhà máy vẫn giữ được kết quả khả quan.

Bước chuẩn bị phía trước

Ông Yamato không nhắc đến kế hoạch lớn khi nói về những việc sắp tới. Ông để các cộng sự người Việt bắt đầu bằng con số giản dị: mức dự trữ dầu tại kho NSRP hiện chỉ tương đương 20 ngày. Họ nói điều ấy rất tự nhiên như một sự thật cần nhìn thẳng và cho biết, doanh nghiệp sẵn sàng làm việc cùng Chính phủ để mở rộng năng lực dự trữ. Chính phủ đã giao Petrovietnam nghiên cứu xây dựng kho dự trữ dầu thô, trước mắt tại khu vực Nghi Sơn.

Trước câu hỏi về áp lực giảm phát thải trong khi nhu cầu năng lượng của Việt Nam vẫn tăng, ông Yamato cho biết, ông không đặt hai điều ấy vào thế đối lập. Theo ông, rủi ro lớn nhất không nằm ở bản thân quá trình chuyển dịch, mà ở chỗ nó đi nhanh hơn khả năng đáp ứng của hạ tầng, công nghệ và năng lực thể chế. Độ tin cậy của hệ thống không cản trở chuyển dịch năng lượng, mà là điều kiện để chuyển dịch diễn ra có trật tự.

Với tinh thần ấy, từ tháng 7/2026, NSRP sản xuất xăng nền để pha chế RON95 E10, khoảng 250.000 tấn/tháng, chiếm khoảng 90% sản lượng xăng. NSRP cũng đang nghiên cứu khả thi giải pháp thu giữ carbon (CCS) và đánh giá việc tận dụng CO2 thu hồi cùng hydro dư cho các sản phẩm có giá trị cao hơn, phát thải thấp hơn.

Để những khoản đầu tư dài hạn đó diễn ra, ông Yamato cho rằng, cần một khung chính sách rõ ràng, ổn định, có thể dự báo. Trước mắt là một việc mà người trong nghề đều biết không thể làm sai giờ. Từ ngày 10/8/2027, NSRP dự kiến dừng khoảng 45 - 50 ngày để tổng bảo dưỡng lần thứ hai. Mục tiêu hiện nay là giữ công suất cao cho đến ngày dừng máy, rồi xin phê duyệt để vận hành cao hơn.

Xa hơn, NSRP đang tìm đối tác tài chính cho khả năng mở rộng vào năm 2030. Quy mô, tổng vốn và công suất sau mở rộng chưa được công bố và dường như người trong cuộc không vội nói trước điều chưa chắc chắn. Trong lúc đó, những nghiên cứu lặng lẽ vẫn tiếp tục ở các chuỗi giá trị hóa dầu khác. Các cổ đông cũng đang bàn về giải pháp tái cấu trúc tài chính dài hạn để nền móng doanh nghiệp thêm vững.

Ông Yamato cho biết, tầm nhìn mà NSRP hướng tới là một doanh nghiệp năng lượng và công nghiệp ngang tầm thế giới, vận hành xuất sắc, tài chính vững mạnh, độc lập về thương mại và phát triển bền vững, đồng hành cùng an ninh năng lượng và tăng trưởng của Việt Nam.