Việt Nam đang tiến thêm một bước quan trọng trong lộ trình hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng “0” khi Chính phủ ban hành Nghị định 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước. Không chỉ là công cụ môi trường, đây được kỳ vọng sẽ trở thành một “thị trường mới” buộc doanh nghiệp phải nhanh chóng thích nghi nếu không muốn tụt lại phía sau.

Theo nội dung trình bày tại hội thảo do VCCI tổ chức hôm nay, sàn giao dịch carbon sẽ chính thức được thí điểm đến hết năm 2028, với mục tiêu tạo cơ chế định giá minh bạch cho hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon, qua đó thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch và tối ưu chi phí tuân thủ.

Điểm đáng chú ý là mô hình vận hành được thiết kế gắn chặt với hạ tầng thị trường chứng khoán hiện hữu. Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội sẽ đảm nhiệm vai trò tổ chức giao dịch, trong khi Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam cung cấp dịch vụ lưu ký, thanh toán. Cách tiếp cận này giúp tận dụng hạ tầng sẵn có, đồng thời giảm chi phí và rút ngắn thời gian triển khai.

Doanh nghiệp buộc phải “học chơi” sớm

Khác với nhiều chính sách môi trường trước đây, thị trường carbon mang tính bắt buộc cao hơn với các ngành phát thải lớn. Theo ông Đỗ Thanh Lâm, Đại diện Vụ Pháp chế (Bộ Tài chính), các doanh nghiệp được phân bổ hạn ngạch sẽ phải xây dựng chiến lược quản trị phát thải, đồng thời tham gia giao dịch để tối ưu chi phí.

Trong khi đó, cả những doanh nghiệp chưa có hạn ngạch cũng có thể tham gia thị trường với vai trò nhà đầu tư hoặc bên mua tín chỉ carbon, mở ra một không gian tài chính hoàn toàn mới.

Song, để tham gia, yêu cầu không hề đơn giản. Theo bà Bùi Thị Nha Trang, Quản lý bộ phận Chứng nhận bền vững, Control Union, doanh nghiệp phải hoàn tất kiểm kê khí nhà kính, xây dựng hệ thống dữ liệu, tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế như ISO 14064 hay ISO 14068 về trung hòa carbon. Đây được xem là giấy thông hành để bước vào thị trường tín chỉ carbon, cả trong nước lẫn quốc tế.

Thực tế, áp lực chuyển đổi đã hiện rõ ở các ngành công nghiệp nặng. Ngành xi măng – một trong ba lĩnh vực phát thải lớn nhất dự kiến phát thải khoảng 84 triệu tấn CO₂ trong năm 2025, trong khi hạn ngạch được phân bổ thấp hơn đáng kể.

Khoảng cách này buộc doanh nghiệp phải cắt giảm phát thải, phải mua thêm tín chỉ carbon để bù đắp, đồng nghĩa với chi phí gia tăng nếu không kịp chuyển đổi công nghệ.

Các giải pháp ngắn hạn như giảm tỷ lệ clinker, nâng hiệu suất năng lượng hay sử dụng nhiên liệu thay thế được đánh giá là đòn bẩy nhanh. Tuy nhiên, về dài hạn, các công nghệ như thu giữ và lưu trữ carbon (CCS/CCU) gần như là không thể tránh khỏi.

Thị trường mới, luật chơi mới

Đại diện Vụ Pháp chế (Bộ Tài chính) cho rằng, một điểm then chốt của sàn giao dịch carbon là mọi giao dịch hạn ngạch phát thải sẽ phải thực hiện tập trung trên hệ thống, đi kèm cơ chế giám sát chặt chẽ nhằm tránh thao túng giá hoặc gian lận.

Các hành vi như tung tin sai lệch, cấu kết thao túng thị trường có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều này cho thấy thị trường carbon sẽ vận hành không khác nhiều so với thị trường tài chính truyền thống về mức độ kiểm soát.

Trong giai đoạn thí điểm, một ưu đãi đáng chú ý là các đơn vị vận hành sẽ không thu phí giao dịch, nhằm khuyến khích doanh nghiệp tham gia sớm và làm quen với cơ chế mới.

Ở góc độ dài hạn, thị trường carbon không chỉ là gánh nặng chi phí mà còn mở ra cơ hội kinh doanh mới. Doanh nghiệp có thể đầu tư vào các dự án giảm phát thải, phát hành tín chỉ carbon và tham gia thị trường tự nguyện toàn cầu – nơi giá tín chỉ có thể cao hơn đáng kể tùy tiêu chuẩn.

Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết vẫn là năng lực đo lường, báo cáo và xác minh (MRV) – nền tảng để đảm bảo tính minh bạch và giá trị của tín chỉ.

Sự ra đời của sàn giao dịch carbon vì thế không chỉ là bước đi chính sách, mà là tín hiệu cho một giai đoạn chuyển đổi sâu hơn của nền kinh tế: nơi phát thải không còn là “ngoại ứng”, mà trở thành một loại tài sản có giá và có thể giao dịch.