Theo tờ trình dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), sau 15 năm thi hành, Luật Bưu chính 2010 đã bộc lộ nhiều bất cập khi thị trường thay đổi mạnh bởi thương mại điện tử và các mô hình kinh doanh số. Nếu trước đây thư từ là dịch vụ chính, hiện gói, kiện hàng hóa phục vụ thương mại điện tử đã chiếm hơn 90% sản lượng bưu gửi.

Theo Dự thảo thì thay đổi lớn nhất của dự thảo là mở rộng khái niệm "dịch vụ bưu chính". Nếu luật hiện hành chủ yếu điều chỉnh các hoạt động chấp nhận, vận chuyển và phát bưu gửi, dự thảo mới bổ sung thêm nhiều công đoạn liên quan trực tiếp tới bưu gửi như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả hay phát hàng thu tiền (COD).

Điều này phản ánh thực tế hoạt động của các doanh nghiệp chuyển phát hiện nay, khi nhiều đơn vị không chỉ giao hàng mà còn tham gia sâu vào chuỗi logistics và thương mại điện tử. Dự thảo cũng yêu cầu các hoạt động này phải được tổ chức trên mạng bưu chính, có khả năng định danh và theo dõi bưu gửi trong toàn bộ quá trình vận hành.

Thay đổi đáng chú ý là là việc chuyển từ cơ chế "cấp phép" sang "đăng ký". Theo đó, doanh nghiệp chỉ cần đăng ký hoạt động trước khi cung cấp dịch vụ, cơ quan quản lý chủ yếu kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ thay vì thẩm định toàn diện như trước. Doanh nghiệp sẽ tự chịu trách nhiệm về điều kiện kinh doanh trong suốt quá trình hoạt động.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, dự thảo luật cắt giảm từ 14 thủ tục hành chính xuống còn một thủ tục liên quan tới xác nhận đăng ký kinh doanh dịch vụ bưu chính. Việc này nhằm đơn giản hóa thủ tục, thúc đẩy gia nhập thị trường và phù hợp với định hướng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền.

Dự thảo cũng lần đầu đưa khái niệm "bưu chính số" vào luật. Một chương riêng được bổ sung để quy định về dữ liệu bưu chính, định danh người gửi, truy vết bưu gửi, cơ chế kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý và thử nghiệm các mô hình kinh doanh mới.

Theo đó, mỗi bưu gửi sẽ được gắn mã định danh duy nhất và liên kết với thông tin định danh người gửi nhằm tăng khả năng truy vết. Doanh nghiệp bưu chính có trách nhiệm thu thập, quản lý và lưu trữ dữ liệu bưu chính theo quy định của pháp luật về dữ liệu và an ninh mạng.

Cơ quan soạn thảo cho rằng việc bổ sung các quy định này nhằm đáp ứng thực tế thị trường bưu chính đang chuyển dịch mạnh lên môi trường số, đồng thời tăng khả năng kiểm soát hàng giả, hàng cấm và các hành vi vi phạm pháp luật thông qua đường bưu chính.

Dự thảo cũng mở đường cho các mô hình mới như giao hàng bằng robot, thiết bị bay không người lái hoặc các nền tảng sử dụng "nguồn lực đám đông" trong vận chuyển hàng hóa. Một số mô hình có thể được triển khai theo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox).

Ngoài ra, thị trường bưu chính sẽ được tổ chức theo hai nhóm doanh nghiệp gồm doanh nghiệp vận hành mạng bưu chính và doanh nghiệp không vận hành mạng. Cách tiếp cận này nhằm khuyến khích đầu tư hạ tầng, chia sẻ mạng lưới và tránh đầu tư dàn trải.

Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long cho biết việc sửa luật nhằm tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho doanh nghiệp, đồng thời thúc đẩy phát triển hạ tầng bưu chính gắn với hạ tầng dữ liệu và kinh tế số.

Theo ông Long, để phát triển hạ tầng lưu trữ và khai thác dữ liệu, cần quan tâm đồng thời tới tài nguyên dữ liệu và hạ tầng phục vụ lưu thông, xử lý dữ liệu. Trong bối cảnh kinh tế số tăng trưởng nhanh, hoạt động bưu chính đang vượt ra ngoài vai trò chuyển phát truyền thống để trở thành một mắt xích quan trọng của nền kinh tế số.

Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) được xây dựng theo hướng giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm. Doanh nghiệp chủ yếu thực hiện đăng ký và cam kết điều kiện kinh doanh, trong khi cơ quan quản lý chuyển sang giám sát sau hoạt động.

Theo kế hoạch, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) sẽ được trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp tháng 10/2026.