Đề xuất bổ sung 3 nhóm đóng BHXH bắt buộc

Bộ Tài chính và Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM đề xuất bổ sung một số nhóm lao động mới vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, gồm người bán hàng trên nền tảng số, tài xế công nghệ, lao động tại các công trình xây dựng và người làm công theo hình thức linh hoạt.

Kiến nghị được nêu trong bản tổng hợp, tiếp thu, giải trình ý kiến góp ý và phản biện xã hội đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15.

Theo đề xuất, diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc có thể được mở rộng với chủ hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh; người có thu nhập từ hoạt động vận chuyển, giao nhận, bán hàng, môi giới, kết nối giao dịch qua nền tảng số, ứng dụng công nghệ hoặc mô hình lao động linh hoạt.

Lao động thử việc, học nghề, thực tập nghề và người làm theo hợp đồng lao động có thời hạn dưới một tháng cũng được kiến nghị đưa vào nhóm đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định của Chính phủ.

Đến năm 2030, tỷ lệ bao phủ bảo hiểm xã hội phải đạt khoảng 60% lực lượng lao động theo Nghị quyết số 28-NQ/TW, trong khi nhiều nhóm lao động linh hoạt hiện vẫn nằm ngoài hệ thống. Bộ Tài chính và Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM đánh giá đây là mục tiêu khó, đòi hỏi chính sách phải tiếp cận được các nhóm lao động ngoài khu vực có quan hệ lao động truyền thống.

Theo hai cơ quan đề xuất, nhóm cung ứng dịch vụ vận chuyển, giao nhận, bán hàng, môi giới hoặc kết nối giao dịch qua nền tảng số đang tăng nhanh cùng quá trình chuyển đổi số. Phương thức tạo thu nhập của nhóm này có nhiều khác biệt so với người lao động làm theo hợp đồng tại doanh nghiệp.

Đối với tài xế công nghệ, mức đóng bảo hiểm xã hội có thể được xác định dựa trên hợp đồng giữa tài xế và doanh nghiệp quản lý nền tảng. Mức làm căn cứ đóng thấp nhất bằng lương tối thiểu và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu.

Khoản bảo hiểm xã hội được đề xuất thu hàng tháng thông qua doanh nghiệp kinh doanh ứng dụng công nghệ, đơn vị quản lý nền tảng số hoặc tổ chức có hoạt động kinh tế số khác theo quy định của Chính phủ.

Một phương án khác là khấu trừ qua tài khoản cá nhân dùng để nhận tiền công, tiền dịch vụ hoặc các khoản thu nhập phát sinh từ nền tảng. 

Đối với cá nhân bán hàng online trên các sàn thương mại điện tử, Bộ Tài chính và Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM kiến nghị mức làm căn cứ đóng thấp nhất bằng mức tham chiếu, cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu.

Sau 12 tháng tham gia, người bán hàng được lựa chọn lại mức đóng căn cứ vào thu nhập và khả năng tài chính. Trường hợp đã đăng ký nhưng sau đó doanh thu hoặc điều kiện kinh doanh thay đổi, người tham gia vẫn phải duy trì bảo hiểm xã hội, không được tự ý giảm mức đóng đã lựa chọn.

BHXH hàng tháng có thể được thu thông qua doanh nghiệp kinh doanh ứng dụng công nghệ, đơn vị quản lý sàn thương mại điện tử, nền tảng số có chức năng thanh toán hoặc tổ chức hoạt động trong lĩnh vực kinh tế số.

Tỷ lệ đóng được đề xuất ở mức 22% tiền lương hoặc thu nhập làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc vào quỹ hưu trí và tử tuất.

Siết tình trạng né đóng tại các công trình xây dựng

Lao động tại các công trình xây dựng là nhóm tiếp theo được đề xuất tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Bộ Tài chính và Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM kiến nghị gắn trách nhiệm đóng bảo hiểm với khâu quyết toán thuế của doanh nghiệp. Theo đó, doanh nghiệp sử dụng công nhân xây dựng nhưng không tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc có thể không được cơ quan thuế chấp nhận quyết toán chi phí tiền lương và bảo hiểm xã hội khi xác định thu nhập chịu thuế.

Nhiều doanh nghiệp xây dựng hiện trả lương theo ngày công, không ký hợp đồng lao động nhằm tránh nghĩa vụ bảo hiểm. Một số đơn vị còn luân chuyển người lao động qua nhiều công trình, chia nhỏ thời gian làm công dưới 14 ngày để không phải đăng ký tham gia.

Mô hình khoán nhân công cho đội trưởng cũng gây khó khăn cho hoạt động thu bảo hiểm xã hội. Đội trưởng thường không có tư cách pháp nhân nên không thể đại diện đóng bảo hiểm bắt buộc cho các thành viên như một doanh nghiệp. Một số trường hợp cộng thêm khoản tiền vào giá trị khoán để công nhân tự đóng bảo hiểm. Cách làm này không phù hợp với quy định của Luật Bảo hiểm xã hội, đồng thời khiến quyền lợi của người lao động thiếu bảo đảm khi xảy ra tai nạn, mất khả năng lao động hoặc hết tuổi làm nghề.

Phản hồi các kiến nghị trên, Bộ Nội vụ đề nghị giữ nguyên quy định tại dự thảo luật. Theo cơ quan này, mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc cần được nghiên cứu, đánh giá toàn diện, tránh gây xáo trộn đời sống và sinh kế của người lao động.

Các nhóm được Bộ Tài chính đề xuất thuộc phạm vi điều chỉnh của nhiều lĩnh vực pháp luật, trong đó có lao động, đăng ký kinh doanh, thuế, thương mại điện tử và quản lý nền tảng số. Những vấn đề về chủ thể đóng, phương thức thu, mức thu nhập làm căn cứ và trách nhiệm của doanh nghiệp trung gian cần được xác định cụ thể.

Bộ Nội vụ cho biết sẽ phối hợp với Bộ Tài chính tiếp tục đánh giá tác động, hoàn thiện phương án và báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Riêng chủ hộ kinh doanh đã được Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 bổ sung vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Quy định chi tiết đối với nhóm này hiện được thực hiện theo Nghị định số 158/2025/NĐ-CP.