Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, cả nước vẫn còn 705 xã, phường chưa đạt đủ tiêu chuẩn theo quy định. Trong đó, 17 đơn vị chưa đạt cả hai tiêu chuẩn về diện tích tự nhiên và quy mô dân số, 529 đơn vị chưa đạt tiêu chuẩn diện tích, 159 đơn vị chưa đạt tiêu chuẩn dân số. 

Đây là nhóm địa bàn đang được các địa phương tiếp tục rà soát trong tổng thể không gian phát triển, đặc điểm dân cư, yếu tố lịch sử - văn hóa và yêu cầu quản lý sau sắp xếp.

Căn cứ pháp lý hiện nay là Nghị quyết 112/2025/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về tiêu chuẩn đơn vị hành chính, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Nghị quyết này thay thế Nghị quyết 1211/2016 và Nghị quyết 27/2022, đồng thời xác lập hệ tiêu chuẩn mới đối với tỉnh, xã, thành phố, phường và đặc khu. 

Theo tiêu chuẩn, với xã, Nghị quyết 112 quy định ba nhóm tiêu chuẩn chính gồm quy mô dân số, diện tích tự nhiên và định hướng phát triển kinh tế - xã hội. Xã miền núi phải có dân số từ 5.000 người trở lên, diện tích tự nhiên từ 100 km2 trở lên. Xã ở hải đảo phải có dân số từ 2.500 người trở lên, diện tích tự nhiên từ 15 km2 trở lên. Các xã còn lại phải đạt dân số từ 16.000 người trở lên và diện tích tự nhiên từ 30 km2 trở lên.

Ngoài hai tiêu chí định lượng, xã còn phải có định hướng phát triển kinh tế - xã hội phù hợp với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm của tỉnh, thành phố. 

Đối với phường, hệ tiêu chuẩn chặt chẽ hơn do gắn với đặc trưng của đơn vị hành chính đô thị. Phường phải có quy mô dân số từ 21.000 người trở lên, diện tích tự nhiên từ 5,5 km2 trở lên. Đồng thời, vị trí, chức năng của phường phải được xác định trong quy hoạch hoặc định hướng đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt là trung tâm tổng hợp hoặc trung tâm chuyên ngành cấp vùng, cấp tỉnh hoặc cấp tiểu vùng trong tỉnh, thành phố.

Phường cũng phải đạt tỷ lệ quy mô dân số đô thị trên tổng quy mô dân số từ 50% trở lên. Đây là tiêu chí phản ánh tính chất đô thị của đơn vị hành chính, tránh tình trạng khu vực chưa có nền tảng đô thị rõ ràng nhưng được tổ chức theo mô hình phường.

Về cơ cấu và trình độ phát triển kinh tế - xã hội, phường phải đạt nhiều chỉ tiêu. Tỷ lệ tổng thu ngân sách địa phương so với tổng chi ngân sách địa phương trên địa bàn phải từ 100% trở lên. Tỷ trọng công nghiệp - xây dựng và dịch vụ trong GRDP đạt từ 70% trở lên. Tỷ lệ lao động phi nông nghiệp cũng phải từ 70% trở lên.

Ngoài ra, thu nhập bình quân đầu người hằng năm của phường phải cao hơn mức bình quân của tỉnh, thành phố trực thuộc trong 3 năm gần nhất. Tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều phải thấp hơn tỷ lệ hộ nghèo của tỉnh, thành phố trong cùng giai đoạn. Các chỉ tiêu này giúp phân biệt rõ hơn giữa xã nông thôn, xã có tốc độ đô thị hóa nhanh và phường với đầy đủ đặc trưng đô thị.

Nghị quyết 112 cũng thiết kế cơ chế linh hoạt cho các đơn vị hành chính có yếu tố đặc thù. Với tỉnh, xã có 50% dân số là người dân tộc thiểu số ở miền núi hoặc có đường biên giới quốc gia trên đất liền, mức tối thiểu của tiêu chuẩn quy mô dân số được xác định bằng 50% mức quy định tương ứng. Cứ thêm 10% dân số là người dân tộc thiểu số thì được giảm thêm 5% mức quy định.

Xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang, ven biển được cấp có thẩm quyền xác nhận cũng được áp dụng mức tối thiểu về dân số bằng 50% so với quy định chung. 

Riêng vùng Đồng bằng sông Hồng, mức tối thiểu về diện tích tự nhiên của tỉnh bằng 50% mức quy định, của xã bằng 70% mức quy định. Các tiêu chuẩn khác vẫn thực hiện theo nghị quyết.

Liên quan đến 705 đơn vị hành chính cấp xã chưa đạt tiêu chuẩn, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà yêu cầu các địa phương tiếp tục rà soát, đánh giá tổng thể không gian phát triển sau sắp xếp. Quá trình nghiên cứu phải bảo đảm phù hợp yêu cầu phát triển mới, đồng thời tính đến khả năng hình thành đơn vị hành chính cấp xã đặc biệt hoặc đặc khu kinh tế cấp xã có vai trò hạt nhân, cực tăng trưởng của tỉnh và vùng liên kết.

Nghị quyết 112 còn quy định về đặt tên, đổi tên đơn vị hành chính sau khi thành lập mới hoặc điều chỉnh địa giới. Tên đơn vị hành chính cần dễ đọc, dễ nhớ, ngắn gọn, bảo đảm tính hệ thống, khoa học, phù hợp truyền thống lịch sử, văn hóa địa phương và được Nhân dân đồng tình. Tên cấp xã thành lập mới không được trùng với tên đơn vị hành chính cùng cấp trong phạm vi tỉnh, thành phố.

Trường hợp đổi tên gắn với thành lập, giải thể, nhập, chia hoặc điều chỉnh địa giới thì nội dung này được tích hợp trong đề án chung. Nếu đổi tên độc lập, đề án phải nêu căn cứ pháp lý, sự cần thiết, lịch sử hình thành, hiện trạng đơn vị hành chính, phương án đổi tên, đánh giá tác động, kết luận và kiến nghị.

Như vậy, tiêu chuẩn dân số và diện tích là điểm khởi đầu, nhưng không phải toàn bộ căn cứ để sắp xếp xã, phường. Yêu cầu đặt ra là tổ chức lại không gian hành chính hợp lý hơn, tạo điều kiện quản lý hiệu quả hơn, đồng thời giữ được sự ổn định, bản sắc và đồng thuận tại cơ sở.