Đoàn kết để giữ vững vai trò trung tâm

Trong một phiên thảo luận tại Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa nêu bối cảnh, ASEAN đang hoạt động trong một môi trường quốc tế ngày càng phức tạp khi xu hướng phân mảnh địa chính trị gia tăng, chủ nghĩa đa phương chịu nhiều sức ép và các vấn đề toàn cầu ngày càng bị chính trị hóa.

Ông cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở một cuộc khủng hoảng đơn lẻ mà ở khả năng thích ứng với những thay đổi liên tục của cục diện quốc tế, nơi các yếu tố quyền lực, lợi ích và các vấn đề an ninh truyền thống lẫn phi truyền thống đang ngày càng đan xen sâu sắc.

Từ thực tiễn phát triển của ASEAN, nhà ngoại giao Indonesia nhấn mạnh Hiệp hội không chỉ cần thích ứng với những biến động bên ngoài mà còn phải có năng lực dự báo và chủ động định hình môi trường chiến lược xung quanh mình.

Theo ông Marty Natalegawa, một trong những thành công lớn nhất của ASEAN là quá trình mở rộng thành viên, qua đó góp phần xây dựng lòng tin chiến lược, mở rộng không gian hòa bình và ổn định tại Đông Nam Á. Đây là minh chứng cho hiệu quả của đối thoại, bao trùm và hợp tác khu vực.

Đề cập đến vai trò trung tâm của ASEAN, ông cho rằng đây không phải là vị thế mặc nhiên có được mà cần liên tục được củng cố thông qua các sáng kiến ngoại giao chủ động và những đóng góp thực chất cho cấu trúc khu vực. Những cơ chế do ASEAN khởi xướng như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS), Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) hay mạng lưới đối tác đối thoại đã chứng minh giá trị trong việc thúc đẩy đối thoại, xây dựng lòng tin và định hình các chuẩn mực ứng xử dựa trên luật pháp quốc tế.

Tuy nhiên, theo ông Marty Natalegawa, nguy cơ lớn nhất đối với ASEAN hiện nay là khả năng bị chia rẽ bởi cạnh tranh giữa các nước lớn. Trong bối cảnh đó, ASEAN cần tránh những lựa chọn mang tính đối đầu hoặc phụ thuộc, thay vào đó theo đuổi cách tiếp cận "cân bằng động" - trạng thái được duy trì thông qua đối thoại, bao trùm và quản trị chủ động các quan hệ quyền lực trong khu vực.

Mục tiêu không phải là lựa chọn bên nào trong cạnh tranh chiến lược, mà là tạo dựng một môi trường đủ ổn định để tất cả các bên cùng tham gia, hợp tác và tuân thủ những quy tắc chung.

Một vấn đề khác được ông Marty Natalegawa đặc biệt nhấn mạnh là bài toán hài hòa lợi ích giữa các quốc gia thành viên. Theo ông, đoàn kết không đồng nghĩa với đồng nhất. ASEAN hoàn toàn có thể duy trì sự gắn kết trong khi vẫn bảo tồn những khác biệt về thể chế, trình độ phát triển và ưu tiên chính sách. Điều quan trọng là quản lý hiệu quả sự đa dạng đó để biến khác biệt thành nguồn sức mạnh thay vì nguyên nhân dẫn tới chia rẽ.

Từ góc nhìn học thuật, Giáo sư Yves Tiberghien thuộc Đại học British Columbia nhận định thế giới đang đối mặt với khủng hoảng quản trị toàn cầu khi cạnh tranh giữa các nước lớn gia tăng, các chuẩn mực quốc tế chịu nhiều sức ép trong khi công nghệ phát triển nhanh hơn khả năng xây dựng các cơ chế quản lý phù hợp.

Trong bối cảnh đó, ông đánh giá ASEAN đang nổi lên như một hình mẫu về thúc đẩy hòa bình, ổn định, phát triển và tôn trọng luật lệ quốc tế. Vai trò trung tâm của ASEAN ngày càng được củng cố, đồng thời nhiều quốc gia tầm trung trong khu vực đang phát huy hiệu quả chiến lược cân bằng linh hoạt nhằm duy trì không gian chiến lược giữa môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Cùng quan điểm, Giáo sư Kuik Cheng-Chwee thuộc Đại học Quốc gia Malaysia cho rằng ASEAN đang sở hữu nhiều lợi thế để phát huy năng lực tự cường thông qua mạng lưới hợp tác đa tầng nấc đã được xây dựng trong nhiều thập niên. Theo ông, ASEAN không chỉ là một diễn đàn đối thoại mà còn là cơ chế giúp các quốc gia thành viên duy trì cân bằng trước những tác động từ bên ngoài, qua đó nâng cao khả năng thích ứng trước môi trường quốc tế ngày càng phức tạp.

Tự cường không phải là khép mình

Nếu đoàn kết là điều kiện để ASEAN giữ vững vị thế chiến lược, thì tự cường được xem là chìa khóa để Hiệp hội thích ứng với những biến động ngày càng khó lường của thế giới.

Phân tích về khái niệm "tự cường hợp tác", Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường cho rằng, nội hàm của tự cường đang thay đổi cùng với những chuyển dịch của môi trường quốc tế.

Theo Thứ trưởng, nếu trước đây hội nhập thường được xem là con đường dẫn tới tăng trưởng và thịnh vượng thì hiện nay thế giới đang chứng kiến một nghịch lý mới: các quốc gia càng kết nối sâu rộng thì mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài cũng có thể gia tăng. Từ đại dịch Covid-19, đứt gãy chuỗi cung ứng cho tới cạnh tranh công nghệ hay các biện pháp thuế quan, nhiều yếu tố từng tạo ra kết nối nay đồng thời cũng có thể trở thành nguồn rủi ro.

Từ thực tế đó, Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường nhấn mạnh tự cường không đồng nghĩa với thu mình hay tách biệt khỏi các dòng chảy hợp tác quốc tế. Ngược lại, tự cường là quá trình củng cố năng lực nội tại song song với mở rộng kết nối và đa dạng hóa các mạng lưới hợp tác.

Theo ông, tự cường và hợp tác luôn song hành với nhau. Chính sức mạnh bên trong sẽ tạo nền tảng để các quốc gia tham gia hợp tác với sự tự tin và tự chủ chiến lược cao hơn, trong khi hợp tác lại mở rộng không gian phát triển và tiếp tục củng cố năng lực tự cường.

Từ góc nhìn này, các quốc gia, đặc biệt là những nước vừa và nhỏ, cần tránh tư duy biệt lập. Tự chủ thực chất không đến từ việc đứng ngoài các mạng lưới hợp tác mà từ khả năng tham gia, đóng góp và đưa ra lựa chọn trong các cấu trúc hợp tác khu vực và quốc tế.

Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường cũng cho rằng, sức mạnh tự cường của ASEAN không đơn thuần là tổng hợp sức mạnh của từng quốc gia thành viên mà được hình thành từ ba yếu tố gồm đoàn kết nội khối, vai trò trung tâm hiệu quả và các cơ chế hợp tác mang lại kết quả thực chất. ASEAN cần ưu tiên đầu tư cho những lĩnh vực nền tảng như tri thức, công nghệ, kết nối hạ tầng, chuỗi cung ứng bền vững, đồng thời tăng cường chia sẻ thông tin và nâng cao năng lực hành động tập thể.

Ở góc độ kinh tế, Giáo sư Tetsuya Watanabe, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA), nhận định các cuộc khủng hoảng gần đây đã cho thấy mức độ dễ tổn thương ngày càng lớn của các nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài. Tác động của khủng hoảng không chỉ giới hạn ở năng lượng mà còn lan sang logistics, sản xuất, chuỗi cung ứng và an ninh lương thực.

Theo ông, ASEAN cần xây dựng cách tiếp cận mới đối với phát triển kinh tế, trong đó tăng cường hợp tác công nghiệp ở cấp độ khu vực cần được xem là ưu tiên. Khả năng tự cường phải được xây dựng trên sự bổ trợ giữa các nền kinh tế thành viên, đồng thời các tiểu vùng như Mekong có thể trở thành động lực tăng trưởng mới thông qua kết nối hạ tầng, phối hợp chính sách và củng cố chuỗi cung ứng.

Trong khi đó, ông Adam Schwarz, Giám đốc điều hành Asia Group Advisors, cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở việc nhận diện vấn đề mà là chuyển hóa các đánh giá thành hành động cụ thể.

Theo ông, trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ gia tăng và chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục chịu sức ép, ASEAN cần thúc đẩy mạnh mẽ hơn tiến trình hội nhập kinh tế nội khối nhằm giảm thiểu rủi ro từ các cú sốc bên ngoài.

Đồng thời, khu vực tư nhân cần được tham gia sâu hơn vào quá trình hoạch định chính sách bởi một Cộng đồng Kinh tế ASEAN năng động chỉ có thể được xây dựng khi doanh nghiệp thực sự cảm nhận được lợi ích từ hội nhập và đóng góp tích cực vào tiến trình này.

Từ những góc nhìn khác nhau, các chuyên gia đều gặp nhau ở một điểm chung: trong một thế giới ngày càng bất định, tự cường và đoàn kết không phải là hai lựa chọn tách biệt mà là hai yếu tố bổ trợ lẫn nhau.

Chỉ khi duy trì được sự gắn kết nội khối, đồng thời củng cố năng lực nội tại và mở rộng các mạng lưới hợp tác thực chất, ASEAN mới có thể tiếp tục phát huy vai trò trung tâm, nâng cao khả năng thích ứng và chủ động định hình tương lai của chính mình.