Hệ sinh thái hàng giả và mạng lưới “vòi bạch tuộc”

Cuối tuần qua, Tòa án Nhân dân TP. Hà Nội đã đưa ra xét xử và tuyên án đối với 14 bị cáo trong đường dây sản xuất thực phẩm chức năng giả quy mô đặc biệt lớn, liên quan tới hệ sinh thái Công ty Mediphar, MediUSA.

Cầm đầu đường dây này là Nguyễn Năng Mạnh - kẻ đã thiết lập và điều hành một mạng lưới gồm 12 công ty và 2 nhà máy sản xuất quy mô lớn là Công ty cổ phần Dược phẩm liên danh MediPhar (MediPhar) và Công ty cổ phần Dược phẩm MediUSA (MediUSA).

Với tư cách là “ông trùm”, nắm giữ từ 70% đến 80% cổ phần tại các công ty mắt xích, Mạnh đã biến những cơ sở sản xuất dược phẩm, thực phẩm, lẽ ra phải là nơi bảo vệ sức khỏe, thành công xưởng sản xuất hàng giả.

Cơ quan tố tụng xác định, thủ đoạn của Mạnh và các đồng phạm vô cùng tinh vi. Thay vì đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) như các doanh nghiệp dược chân chính, Mạnh chỉ đạo bộ phận kỹ thuật đi “sao chép” công thức của các sản phẩm đã được cấp phép trên thị trường, hoặc tìm kiếm trên mạng để đăng ký thành sản phẩm mới.

Nghiêm trọng hơn, sau khi có được giấy phép, Mạnh và Đỗ Mạnh Hoàng (Giám đốc MediPhar) đã thống nhất cắt giảm các thành phần quý và nguyên liệu đắt tiền để tối đa hóa lợi nhuận.

Có tới 88 sản phẩm trong tổng số 195 sản phẩm do các doanh nghiệp của Mạnh sản xuất được giám định là hàng giả, với hàm lượng hoạt chất đạt dưới 70%; thậm chí nhiều sản phẩm bị “rút ruột” đến 80% so với công bố.

Để hợp thức hóa quy trình này, Mạnh đã liên hệ với các đơn vị kiểm nghiệm như Công ty TNHH Khoa học TSL, Công ty cổ phần Khoa học công nghệ Avatek để mua các phiếu kết quả kiểm nghiệm đạt chuẩn mà không cần gửi mẫu thật để xét nghiệm.

Để vận hành trơn tru cỗ máy sản xuất hàng giả khổng lồ này, Nguyễn Năng Mạnh đã vung tiền để “bôi trơn” nhiều lãnh đạo, cán bộ tại cơ quan quản lý về an toàn thực phẩm.

Cụ thể, để được xếp lịch thẩm định GMP (Thực hành sản xuất tốt) sớm, Mạnh chi hàng trăm triệu đồng cho các đoàn thẩm định. Điển hình là trường hợp của Cao Văn Trung (cựu Phó trưởng phòng thuộc Cục An toàn thực phẩm).

Từ đó, Trung đã ghi giảm số lỗi vi phạm, hướng dẫn doanh nghiệp cách khắc phục mang tính đối phó và thẩm định hồ sơ chỉ qua... ảnh chụp. Từ những báo cáo thẩm định bị làm sai lệch này, cựu Phó cục trưởng Cục An toàn thực phẩm Nguyễn Hùng Long đã ký ban hành 4 giấy chứng nhận GMP, làm tiền đề cho các cơ sở của Mạnh sản xuất hàng giả với quy mô lớn.

Còn đối với mỗi bộ hồ sơ xin cấp phép công bố chất lượng, Mạnh chỉ đạo cấp dưới là Hoàng Thị Hương chi từ 9 đến 12 triệu đồng cho 10 cán bộ tại Cục An toàn thực phẩm. Với 236 sản phẩm thuộc hệ sinh thái của mình, tổng số tiền hối lộ lên tới 2,36 tỷ đồng.

Thậm chí, khi đoàn hậu kiểm phát hiện lỗi đặc biệt nghiêm trọng là “không có sản phẩm trong kho”, Mạnh chỉ cần chi thêm 200 triệu đồng là mọi sai phạm lập tức được xóa sạch trên giấy tờ.

Những lời khai đáng sợ

Trước vành móng ngựa, Nguyễn Năng Mạnh ban đầu khai do “chưa sát sao” trong khâu điều hành nên mới để xảy ra những sai phạm đáng tiếc tại các nhà máy. Tuy nhiên, Hội đồng Xét xử khẳng định, với trình độ đại học chuyên ngành dược và là người trực tiếp điều hành hệ thống nhiều công ty, nhà xưởng quy mô lớn, lời khai này thiếu sức thuyết phục.

Bị cáo sau đó đã cúi đầu nhận tội và thừa nhận các đồng phạm khác trong hệ thống đều biết rõ việc sản xuất hàng giả này, song vẫn thực hiện vì mục đích lợi nhuận.

Liên quan tới 88 loại sản phẩm bị cắt giảm hàm lượng hoạt chất xuống mức quá thấp, Nguyễn Năng Mạnh cho rằng, nhiều công thức đã đăng ký tại Cục An toàn thực phẩm “không thể sản xuất được”, do thị trường thực phẩm chức năng cạnh tranh quá gay gắt; để sản phẩm có “hồ sơ đẹp” và tăng sức cạnh tranh, công ty đã chủ động đăng ký hàm lượng hoạt chất cao. Khi đưa vào sản xuất thực tế, bị cáo mới phát hiện các công thức này không thể tạo ra thành phẩm nếu giữ nguyên hàm lượng đã đăng ký.

Tương tự, bị cáo Phạm Văn Thụ, Phó giám đốc MediUSA, cũng đưa ra những lý do mang tính kỹ thuật để biện minh cho hành vi “rút ruột” sản phẩm. Thụ cho rằng, nhiều công thức sau khi được Cục An toàn thực phẩm cấp phép đã bộc lộ sự bất cập, không phù hợp với điều kiện sản xuất thực tế tại nhà máy.

Khi đưa nguyên liệu vào dây chuyền, có những công thức có khối lượng nguyên liệu quá lớn hoặc tính chất lý hóa không phù hợp với hệ thống máy móc hiện có. Để giải quyết vấn đề này và bảo đảm sản phẩm có thể đóng gói đúng với khối lượng tịnh ghi trên bao bì, công ty đã chủ động điều chỉnh, cắt giảm hàm lượng hoạt chất.

Trước những lời biện minh trên, Hội đồng Xét xử đánh giá, việc Mạnh và các đồng phạm đi sao chép công thức, rồi rút ruột tới 80% thành phần, trong đó có nhiều thành phần quý, quan trọng, là hành vi phạm tội có tính chất lừa dối.

Hơn nữa, trong số đó có nhiều sản phẩm dành cho người già và trẻ nhỏ, mỗi thành phần đều gắn với niềm tin và sức khỏe của người tiêu dùng; sau khi bị cắt giảm, công dụng không tương xứng với kỳ vọng và số tiền khách hàng bỏ ra.

Hội đồng Xét xử khẳng định, mọi hành vi của Nguyễn Năng Mạnh và các đồng phạm chỉ nhằm một mục đích duy nhất và cao nhất là trục lợi bất chính dựa trên sức khỏe và niềm tin của cộng đồng.

Hệ quả của sự liên minh giữa doanh nghiệp gian dối và cán bộ tha hóa là những con số kinh hoàng: doanh thu từ hàng giả đạt hơn 539 tỷ đồng, thu lời bất chính gần 265 tỷ đồng.

Nhưng cái giá lớn nhất không nằm ở tiền bạc mà là sự tổn thương nghiêm trọng đến sức khỏe của hàng ngàn người già và trẻ nhỏ - những người đã đặt niềm tin vào các nhãn mác “đạt chuẩn” được mua bằng tiền hối lộ.

Không những thế, từ việc lập hai hệ thống sổ sách kế toán, các doanh nghiệp này tiếp tục che giấu lợi nhuận, khiến ngân sách nhà nước thất thu hơn 143 tỷ đồng tiền thuế.

Giải pháp bịt lỗ hổng pháp lý

Theo đánh giá của Hội đồng Xét xử, hành vi của Nguyễn Năng Mạnh và nhóm chủ mưu trong vụ án này không chỉ xâm phạm trật tự quản lý kinh tế mà còn đe dọa trực tiếp đến quyền lợi và sức khỏe cộng đồng, do đó cần phải có một bản án đủ sức răn đe.

Bên cạnh đó, các bị cáo là cấp dưới cũng được phân hóa hành vi; tuy có vi phạm nhưng thực hiện theo chỉ đạo nên có vai trò thấp hơn.

Tòa án cũng ghi nhận trách nhiệm trong việc khắc phục hậu quả của các bị cáo: gia đình Mạnh đã nộp lại 202 tỷ đồng, Hoàng nộp hơn 53 tỷ đồng và Khúc Minh Vũ (cổ đông) nộp 27,6 tỷ đồng để mong nhận được sự khoan hồng của pháp luật.

Trước đó, từ thực tế vụ án, cơ quan tố tụng đã đưa ra hàng loạt kiến nghị để “bịt” các lỗ hổng pháp lý trong việc cấp phép, quản lý an toàn thực phẩm.

Trong đó, đối với các loại thực phẩm chức năng lần đầu ra thị trường, cần có một Hội đồng khoa học độc lập để thẩm định báo cáo thử nghiệm về công dụng và bằng chứng khoa học. Điều này nhằm chấm dứt tình trạng doanh nghiệp tự “vẽ” ra công dụng hoặc sao chép công thức trên Internet để đăng ký sản phẩm.

Cùng với đó, kiến nghị thay đổi quy trình kiểm nghiệm theo hướng không chỉ kiểm tra các chỉ tiêu an toàn (như nấm mốc, vi sinh) mà phải bắt buộc kiểm nghiệm các chỉ tiêu chất lượng (hàm lượng hoạt chất). Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm pháp lý của các tổ chức cung cấp dịch vụ kiểm nghiệm để tránh tình trạng “mua bán” kết quả như đã xảy ra trong một số vụ án thời gian qua.

Thêm vào đó, áp dụng hệ thống quản lý hồ sơ điện tử để tăng tính minh bạch, hạn chế tối đa sự tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và cán bộ thẩm định. Các quy định về thẩm định cần tăng cường yếu tố định lượng, giảm bớt cảm tính cá nhân để triệt tiêu cơ chế “xin - cho”.

Đồng thời, kiến nghị bỏ quy định miễn kiểm tra nhà nước đối với các sản phẩm đạt chứng nhận ISO hoặc HACCP, bởi thực tế vụ án cho thấy, dù có các chứng nhận này, doanh nghiệp vẫn thản nhiên sản xuất hàng giả nếu thiếu sự giám sát thường xuyên.