Không gian nghệ thuật hội tụ tinh hoa làng nghề ba miền

Chiều tối ngày 10/4, trong không gian cổ kính của Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, chương trình “Vườn Ánh sáng” chính thức khai mạc tại khu vực Vườn Giám, mở ra một trải nghiệm văn hóa giàu tính thẩm mỹ và chiều sâu biểu tượng. Đây là hoạt động điểm nhấn trong chuỗi sự kiện kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026), do Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức.

Ngay từ những bước chân đầu tiên, công chúng đã bước vào một không gian được kiến tạo bằng ánh sáng, nơi hàng trăm chiếc đèn lồng rực rỡ sắc màu được treo dưới những tán cây xanh, tạo nên một khung cảnh huyền ảo. Các gam màu đỏ, lam, vàng, tím hòa quyện, phản chiếu qua từng lớp lụa, giấy dó, nan tre, mang đến cảm giác vừa gần gũi vừa trang nghiêm.

Điểm đặc biệt của “Vườn Ánh sáng” nằm ở sự kết hợp giữa thủ công truyền thống và nghệ thuật sắp đặt đương đại. Những vật liệu quen thuộc như tre, lụa, giấy dó được xử lý tinh xảo, đặt trong một bố cục ánh sáng có chủ ý, tạo nên hiệu ứng thị giác đa chiều. Người xem không chỉ nhìn thấy một sản phẩm thủ công, mà còn cảm nhận được câu chuyện văn hóa ẩn chứa phía sau mỗi tác phẩm.

Sự kiện quy tụ nhiều nghệ nhân, làng nghề và cơ sở thủ công tiêu biểu trên cả nước. Từ làng đèn lồng Cao Viên, làng mây tre đan Phú Vinh của Hà Nội, đến làng cói Kim Sơn của Ninh Bình, rồi các làng nghề Bao La, nghệ nhân lọng đèn Huế, các thương hiệu đèn lồng từ Hội An và TP.HCM… tất cả cùng hội tụ, tạo nên một bức tranh đa sắc về kỹ thuật chế tác và bản sắc vùng miền.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Phương Quang, nghệ nhân làng nghề mây tre đan Phú Vinh (Hà Nội), chia sẻ: “Đến với “Vườn Ánh sáng”, chúng tôi giới thiệu các dòng đèn mây tre truyền thống cùng những thử nghiệm mới từ chất liệu cây đu đủ, đòi hỏi quá trình chế tác công phu và tỉ mỉ. Đây cũng là dịp ra mắt các thiết kế mới, với kỳ vọng lan tỏa tinh hoa nghề thủ công đến công chúng Thủ đô và du khách”.

Trong khi đó, nghệ nhân Đỗ Văn Tấn (Ninh Bình) cho biết, các sản phẩm đèn mang đến “Vườn Ánh sáng” được cải tiến như những bông hoa đua nở với những đường cong uyển chuyển. Gắn bó với nghề từ năm 14 tuổi, kế thừa từ gia đình có truyền thống lâu đời với nghề chiếu cói Kim Sơn, đến nay ông cùng các thành viên trong gia đình vẫn duy trì sản xuất, đồng thời chủ động chuyển đổi sang các sản phẩm đan thủ công với mẫu mã mới. Theo ông, việc góp mặt tại “Vườn Ánh sáng” là niềm vinh dự khi có thể đóng góp một phần giá trị của làng nghề vào không gian di sản.

Những lời chia sẻ mộc mạc mà sâu sắc ấy đã phần nào lý giải vì sao nghề làm đèn lồng vẫn giữ được sức sống bền bỉ trong dòng chảy của thời gian.

Trải nghiệm văn hóa chạm đến cảm xúc công chúng

Không dừng lại ở giá trị thẩm mỹ, “Vườn Ánh sáng” còn mang trong mình một thông điệp văn hóa rõ ràng. Ánh sáng trong từng chiếc đèn lồng được xem như hình ảnh ẩn dụ cho tri thức và đạo học, những giá trị đã được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử dân tộc.

Trong không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám - nơi từng là trung tâm đào tạo nhân tài của đất nước, sự hiện diện của ánh sáng mang ý nghĩa đặc biệt. Mỗi tác phẩm trở thành một “điểm sáng” kết nối quá khứ với hiện tại, khơi gợi niềm tự hào về truyền thống hiếu học của dân tộc.

Phát biểu tại lễ khai mạc, TS. Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nhấn mạnh: “Sự hiện diện của các nghệ nhân và làng nghề trên khắp mọi miền đất nước đã thắp sáng niềm tin, tạo nên sự kết nối và tiếp nối những giá trị truyền thống của dân tộc, đồng thời khơi dậy tinh thần sáng tạo và tri thức của người Việt Nam”.

Ông Lê Xuân Kiêu tiếp tục khẳng định: “Điểm đặc biệt mà chúng tôi muốn nhấn mạnh ở đây là sự hội tụ của các nghệ nhân làm đèn lồng từ miền Bắc, Trung, Nam. Sự sáng tạo của họ thắp sáng cả khu vườn, cũng chính là thắp lên tình yêu với di sản, tôn vinh những giá trị di sản để xây dựng cộng đồng và xã hội tốt đẹp hơn”.

Ở góc độ thông điệp, chương trình gửi gắm một triết lý rõ ràng về vai trò của tri thức trong đời sống hiện đại. Ánh sáng không chỉ để chiếu sáng, mà còn để dẫn lối, khai mở trí tuệ, nuôi dưỡng nhân cách.

Một trong những thành công đáng ghi nhận của “Vườn Ánh sáng” là khả năng tạo ra sự kết nối cảm xúc với người xem. Không gian trưng bày không khô cứng mà giàu tính trải nghiệm, cho phép công chúng tương tác trực tiếp với các giá trị văn hóa.

Ông Lukas Meier, du khách đến từ Thụy Sĩ, chia sẻ rằng ông đặc biệt ấn tượng với cách “Vườn Ánh sáng” kết hợp giữa không gian di sản và nghệ thuật đương đại. Theo ông, hiếm có nơi nào mà ánh sáng lại được sử dụng tinh tế để kể câu chuyện văn hóa như tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

“Tôi cảm nhận rõ đây không chỉ là một không gian trưng bày, mà là một hành trình trải nghiệm. Những chiếc đèn lồng không đơn thuần để trang trí, chúng mang theo câu chuyện, ký ức và cả triết lý sống của người Việt. Ánh sáng ở đây rất dịu, rất sâu, khiến tôi có cảm giác như đang bước vào một không gian thiền định”, ông nói.

Du khách Thụy Sĩ cũng bày tỏ sự bất ngờ trước sự tỉ mỉ của các nghệ nhân khi chế tác sản phẩm từ những vật liệu tự nhiên như tre, lụa hay giấy. Ông cho rằng, việc giữ gìn và làm mới các giá trị thủ công theo cách này là hướng đi rất đáng trân trọng.

“Tôi đã đi nhiều nơi trên thế giới, nhưng trải nghiệm này thực sự khác biệt. Nó vừa mang tính nghệ thuật, vừa mang chiều sâu văn hóa. Tôi tin rằng những không gian như thế này sẽ khiến du khách quốc tế hiểu và yêu Việt Nam hơn”, ông Lukas Meier nhận định.

Trong khi đó, anh Minh Tuấn, du khách đến từ Hải Phòng lại bị chinh phục bởi yếu tố ký ức: “Tôi ấn tượng nhất với hình ảnh chiếc đèn kéo quân rất lớn ở đây, chiếc đèn này gắn với ký ức tuổi thơ tôi. Tôi thích nhất là những hình ảnh động trong đó như hình ảnh về vinh quy bái tổ...”.

Những cảm nhận này cho thấy chương trình đã chạm tới nhiều tầng lớp công chúng, từ những người tìm kiếm trải nghiệm nghệ thuật đến những người mong muốn tìm lại ký ức văn hóa.

Kết nối truyền thống với sáng tạo đương đại

Ở góc độ phát triển văn hóa, “Vườn Ánh sáng” cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý khi đưa các giá trị truyền thống vào không gian sáng tạo đương đại. Các tác phẩm đèn lồng không chỉ giữ nguyên hình thức truyền thống, mà còn được biến tấu, sáng tạo để phù hợp với bối cảnh mới.

Sự kết hợp giữa vật liệu thân thiện với môi trường và nghệ thuật sắp đặt hiện đại mở ra một hướng đi mới cho các làng nghề. Đó là con đường vừa giữ gìn bản sắc, vừa thích ứng với nhu cầu của xã hội hiện đại.

Theo TS. Lê Xuân Kiêu, mỗi tác phẩm không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn mang giá trị biểu tượng. Ánh sáng được truyền tải như một ẩn dụ cho tri thức, cho đạo học và những giá trị nhân văn được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Rõ ràng, cách tiếp cận này góp phần làm sống lại các giá trị thủ công trong đời sống hôm nay, đồng thời tạo ra một sản phẩm văn hóa có khả năng thu hút du khách, đặc biệt là giới trẻ.

Một trong những mục tiêu quan trọng của chương trình là nâng cao nhận thức cộng đồng về việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa. Thông qua trải nghiệm trực quan, công chúng được tiếp cận với các giá trị truyền thống theo cách sinh động và gần gũi hơn.

Thông điệp “ánh sáng soi đường đạo học” được thể hiện xuyên suốt, như một lời nhắc nhở về vai trò của tri thức trong việc xây dựng con người và xã hội. Đây cũng là cách để di sản không bị “đóng khung” trong quá khứ, mà tiếp tục sống trong đời sống hiện đại.

Với sự kết hợp giữa nghệ thuật, truyền thống và sáng tạo, “Vườn Ánh sáng” đã góp phần làm phong phú đời sống văn hóa của Thủ đô, đồng thời mở ra những gợi ý mới trong việc khai thác di sản theo hướng bền vững.

Chương trình mở cửa miễn phí từ ngày 10 - 19/4/2026, thời gian tham quan từ 8 giờ đến 21 giờ hằng ngày tại Vườn Giám, Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám.