Bức tranh nhiều gam màu sáng

Năm 2025 đầy biến động khép lại với ngành xuất bản với kết quả tích cực. Báo cáo của Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) cho thấy, năm 2025, doanh thu hoạt động phát hành xuất bản phẩm ước đạt 5.230 tỷ đồng, tăng 8,96%. Tổng số sách đã phát hành đạt 610 triệu bản, tăng 5,9%. Tổng số xuất bản phẩm nhập khẩu đạt 25,5 triệu bản, tăng 6,25%. Tổng số xuất bản phẩm xuất khẩu đạt 350.000  bản, tăng 9,4%. Ngành in đạt doanh thu 104.160 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế của cơ sở in đạt 3.817 tỷ đồng.

Kim ngạch xuất khẩu xuất bản phẩm đạt 1,78 USD tăng 7,2%, kim ngạch nhập khẩu xuất bản phẩm đạt 20,5 triệu USD tăng 9,6%. Số nhà xuất bản được cấp xác nhận đăng ký hoạt động xuất bản, phát hành phẩm xuất bản điện tử đạt 35/52 nhà xuất bản, chiếm 67,3% tổng số nhà xuất bản.

“Với doanh thu tăng 8,96%, lĩnh vực phát hành xuất bản phẩm đạt kết quả nổi bật nhất, đã đạt và vượt mục tiêu tăng trưởng 8%, phản ánh sức mua thị trường được cải thiện, cơ cấu hàng hóa đa dạng và mức độ hội nhập quốc tế được mở rộng. Như vậy, ngành đã vượt mục tiêu tăng trưởng đề ra, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng chung của toàn ngành ở mức 6-7%”, ông Nguyễn Ngọc Bảo, Phó cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành cho biết.

Tuy ngành xuất bản tiếp tục giữ được nhịp tăng trưởng, bảo đảm tốt nhiệm vụ chính trị, tư tưởng và từng bước thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số. Nhưng lợi nhuận sau thuế của các nhà xuất bản chỉ tăng 2,46%, thấp hơn mục tiêu đặt ra, cho thấy hiệu quả kinh tế chưa theo kịp tốc độ tăng doanh thu. Thực tế này phản ánh rõ những khó khăn trong cân đối chi phí, đặc biệt là chi phí bản quyền, in ấn, phát hành và đầu tư cho công nghệ trong bối cảnh thị trường cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Chuyển đổi số tiếp tục được xác định là hướng đi quan trọng của ngành xuất bản trong năm qua. Đến hết năm 2025, 35/52 nhà xuất bản, chiếm 67,3%, đã được cấp xác nhận đăng ký hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử. Con số này cho thấy nhận thức và hành động về xuất bản số đã có chuyển biến tích cực.

Tuy vậy, quá trình chuyển đổi số giữa các đơn vị còn chưa đồng đều. Cụ thể, nhiều nhà xuất bản quy mô nhỏ gặp khó khăn về nguồn lực, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực công nghệ, trong khi các nền tảng số dùng chung của ngành chưa được xây dựng đồng bộ, ảnh hưởng đến khả năng mở rộng và khai thác thị trường.

Thay đổi để phát triển

Xuất bản số đang là “mỏ vàng” toàn cầu với doanh số ước tính lên đến 120 tỷ USD, mở ra dư địa phát triển rộng lớn cho các doanh nghiệp nội dung. Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, xuất bản truyền thống buộc phải chuyển đổi, ứng dụng CNTT để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Các nhà xuất bản truyền thống tại Việt Nam cần chuyển mạnh sang môi trường công nghệ - thương mại, hướng tới xây dựng các tập đoàn, tổ hợp xuất bản có đủ quy mô và năng lực cạnh tranh trong khu vực.

PGS-TS. Phạm Minh Tuấn, Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam cho rằng, chuyển đổi số là cơ hội để xuất bản Việt Nam đổi mới quy trình biên tập, phát hành, mở rộng thị trường và đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới. Vì vậy, các nhà xuất bản cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đầu tư công nghệ và có chính sách khuyến khích sáng tạo để bắt kịp xu hướng toàn cầu.

Hiện có hơn 60% nhà xuất bản trong nước đã triển khai số hóa nội dung, nhiều đơn vị bước đầu sử dụng AI trong biên tập, cá nhân hóa trải nghiệm đọc, phân tích nhu cầu độc giả và sản xuất sách điện tử. Điển hình như Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật đã ra mắt “Tủ sách điện tử Chủ tịch Hồ Chí Minh” gồm 135 đầu sách nhân Kỷ niệm 135 năm Ngày sinh của Người, đơn vị đã khẳng định bước tiến quan trọng trong lan tỏa tư tưởng Hồ Chí Minh trên không gian mạng. 

PGS-TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật nhấn mạnh, ngành xuất bản nói chung và Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật đang đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy và phương thức xuất bản theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp, hội nhập; lấy bạn đọc làm trung tâm, chất lượng nội dung làm cốt lõi và công nghệ làm công cụ đột phá. Nhà xuất bản cần chuyển từ tư duy làm sách truyền thống sang sản xuất tri thức đa nền tảng, phát triển đồng bộ sách giấy, sách điện tử, sách nói và tủ sách số, từng bước hình thành hệ sinh thái xuất bản lý luận, chính trị hiện đại.

Cùng với đó, nghiên cứu khoa học được xác định là trụ cột chiến lược, song hành với công tác biên tập - xuất bản, đẩy nhanh chuyển đổi số toàn diện, lấy dữ liệu và nền tảng số làm không gian phát triển mới, xây dựng đội ngũ cán bộ “vừa hồng, vừa chuyên”.

Còn Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam thì đang đứng trước một bài toán lớn: làm thế nào để biến khối di sản sách giáo dục đồ sộ suốt nhiều thập kỷ thành nguồn tài nguyên số sống động, có thể khai thác, chia sẻ và phục vụ xã hội. Số hóa sách không đơn thuần là quét giấy thành file PDF. Đó là quá trình chuẩn hóa, tái cấu trúc và kết nối dữ liệu, để mỗi cuốn sách không còn tồn tại đơn lẻ mà trở thành một phần của hệ sinh thái học liệu số.

Theo ông Phạm Quỳnh, Phó tổng biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, hiện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đang tăng tốc xây dựng Big Data sách giáo dục, coi đây là nền móng cho chiến lược chuyển đổi số dài hạn, đồng thời là chìa khóa để mở rộng khả năng phục vụ cộng đồng.

Ở bình diện chung, ông Đinh Quang Hoàng, Giám đốc điều hành công ty sách điện tử Waka, nhận xét, năm 2025 mang đến hai cơ hội lớn nhất cho ngành sách điện tử Việt Nam. Thứ nhất, công nghệ AI cung cấp khả năng tăng tốc sản xuất, dịch thuật và đa dạng hóa định dạng nội dung số chưa từng có. Thứ hai, sự tăng trưởng bùng nổ của Audiobook chứng minh người dùng sẵn sàng chi trả cho trải nghiệm đọc tiện lợi và linh hoạt, đây là cơ hội vàng để các nhà xuất bản chuyển đổi mô hình kinh doanh sang định hướng dịch vụ số hóa.

Ông Hoàng khuyến nghị, các Nhà xuất bản truyền thống cần thay đổi quy trình cấp phép và phát hành, áp dụng chiến lược ưu tiên E-book/Audiobook, thậm chí phát hành các đầu sách chỉ dưới dạng điện tử để tận dụng yếu tố thời sự và kiểm soát thị trường.  Triển khai các công cụ dịch thuật và biên tập AI (như DeepL, Wordvice AI) để tối ưu hóa chi phí sản xuất, rút ngắn thời gian đưa sách ngoại văn ra thị trường, nhưng phải duy trì đội ngũ biên tập viên chuyên môn cao để giám sát chất lượng.

Bên cạnh đó, các nhà xuất bản cần chuyển đổi đổi E-book tĩnh thành các ấn phẩm tương tác, tích hợp đa phương tiện (âm thanh, video, câu đố) để mang lại trải nghiệm nhập vai, vượt xa chức năng đọc sách giấy thông thường. Đồng thời tiếp tục mở rộng kho nội dung (đặc biệt là Audiobook) và tối ưu hóa mức phí thuê bao hợp lý để duy trì lợi thế cạnh tranh về chi phí và tiện lợi so với sách lậu. Cùng với đó là nghiên cứu triển khai các ứng dụng AI, tăng cường bảo mật và xây dựng lòng tin với khách hàng.

Đồng hành cùng xuất bản điện tử

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phan Tâm nhấn mạnh, ngành xuất bản đang như một ngành công nghiệp nội dung và tri thức hiện đại, việc quản lý đang hướng tới mở rộng không gian đổi mới sáng tạo kinh doanh hợp pháp cho tất cả các chủ thể tham gia thị trường, tạo hành lang pháp lý linh hoạt để dung nạp các mô hình xuất bản mới, công nghệ mới, phương thức phân phối mới.

Ông Tâm cũng khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng hạ tầng số cho ngành xuất bản, thúc đẩy xuất bản số và mô hình xuất bản hiện đại; tái cơ cấu và nâng cao hiệu quả của mạng lưới phát hành.

“Phát hành hiện đại không chỉ là bán sách, mà còn cần là không gian văn hóa giáo dục và sáng tạo, gắn liền với việc phát triển văn hóa đọc, phát triển cộng đồng bạn đọc”, ông Tâm nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Nguyên, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành cho biết, một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ngành xuất bản hiện nay là xây dựng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý phù hợp với thực tiễn phát triển, đặc biệt là yêu cầu quản lý và phát triển xuất bản số. Việc tiếp tục rà soát, sửa đổi các nghị định, thông tư liên quan cho thấy quyết tâm của cơ quan quản lý trong việc tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế.

“Yêu cầu đặt ra đối với ngành xuất bản trong thời gian tới là phải đổi mới mạnh mẽ hơn nữa, thúc đẩy chuyển đổi số đồng bộ, nâng cao hiệu quả kinh tế gắn với nhiệm vụ chính trị, đồng thời kiên quyết đấu tranh với in lậu, xâm phạm bản quyền. Việc hoàn thiện thể chế, đầu tư cho chuyển đổi số, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh sẽ là những yếu tố then chốt để ngành xuất bản phát triển bền vững, đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn mới”, ông Nguyên nhấn mạnh.

Năm 2026, Cục Xuất bản, In và Phát hành sẽ tập trung công tác hướng dẫn, hỗ trợ các nhà xuất bản trong chuyển đổi số, nâng cao năng lực biên tập, quản trị và kinh doanh, từng bước thu hẹp khoảng cách giữa các đơn vị trong ngành.