Cuộc chạy đua với thời gian và ký ức chiến tranh

Hơn nửa thế kỷ đấu tranh giành độc lập dân tộc, bảo vệ Tổ quốc và làm nhiệm vụ quốc tế đã để lại những mất mát lớn lao. Trên 1,2 triệu cán bộ, chiến sĩ và đồng bào đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc, vì hạnh phúc của nhân dân.

Sau chiến tranh, tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trở thành nhiệm vụ đặc biệt quan trọng trong công tác chính sách. Nhiệm vụ ấy mang ý nghĩa chính trị sâu sắc, đồng thời thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc Việt Nam đối với những người đã ngã xuống vì Tổ quốc.

Mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy, mỗi danh tính được xác định là thêm một gia đình có cơ hội đón người thân trở về, thêm một nỗi chờ đợi được vơi bớt. Kết quả ấy còn góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước, xây dựng hậu phương quân đội, giữ vững ổn định chính trị, xã hội ở các địa phương và trên phạm vi cả nước.

Những năm qua, Đảng và Nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Nhiều chủ trương, cơ chế, văn bản chỉ đạo được ban hành, bổ sung, hoàn thiện; các kế hoạch triển khai ngày càng cụ thể hơn. Các bộ, ngành, địa phương, đơn vị cũng tăng cường nguồn lực về trang bị, phương tiện, kinh phí, tạo điều kiện cho lực lượng trực tiếp thực hiện nhiệm vụ trên thực địa.

Đến nay, cả nước đã tìm kiếm, quy tập được trên 1.075.000 mộ, hài cốt liệt sĩ; hệ thống nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm, bia ghi tên liệt sĩ được xây dựng trang nghiêm, thường đặt tại vị trí trung tâm của từng địa phương, thuận tiện cho nhân dân đến thăm viếng, tưởng niệm. Những công trình ấy trở thành địa chỉ tri ân, đồng thời là không gian giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Dẫu vậy, chặng đường phía trước vẫn còn nhiều rào cản. Hiện cả nước còn khoảng hơn 175.000 hài cốt liệt sĩ cần tiếp tục tìm kiếm, quy tập; gần 300.000 mộ liệt sĩ đang an táng trong các nghĩa trang chưa xác định được thông tin. Phía sau những con số ấy là hàng trăm nghìn gia đình vẫn mỏi mòn chờ một tin chính xác, một địa chỉ cụ thể, một phần mộ có tên người thân để được thắp nén hương trọn vẹn.

Quá trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ ngày càng khó khăn do chiến tranh đã qua từ lâu, dấu tích chiến trường biến đổi qua thời gian. Nhiều khu vực từng diễn ra chiến sự ác liệt đã thay đổi địa hình, địa vật; hoàn cảnh hy sinh của liệt sĩ rất đa dạng; nhân chứng biết thông tin ngày càng ít, nhiều người tuổi cao, sức khỏe yếu.

Không ít đơn vị, địa phương từng quản lý hồ sơ liệt sĩ đã giải thể, sáp nhập, chia tách hoặc chuyển đổi mô hình tổ chức, nhiệm vụ. Ở một số nơi, công tác quản lý, đăng ký, bàn giao hồ sơ danh sách liệt sĩ, sơ đồ mộ chí, hồ sơ quy tập trước đây còn thiếu chặt chẽ, khiến khâu đối chiếu, xác minh mất nhiều thời gian.

Quá trình đô thị hóa, xây dựng khu công nghiệp, thay đổi mục đích sử dụng đất cũng làm biến dạng nhiều khu vực từng là chiến trường, nơi chôn cất ban đầu hoặc địa điểm có thông tin về mộ liệt sĩ. Nhiều địa bàn vẫn tồn lưu bom mìn, vật nổ, khiến hoạt động khảo sát, đào tìm tiềm ẩn rủi ro, đòi hỏi lực lượng, phương tiện và kinh phí lớn. Tác động tự nhiên qua nhiều thập kỷ làm hài cốt bị phân hủy mạnh, gây trở ngại cho khâu lấy mẫu, bảo quản và giám định ADN.

Không những vậy, nhiều thân nhân liệt sĩ tuổi đã cao, sức khỏe yếu; không ít liệt sĩ không còn thân nhân trực hệ để phục vụ đối sánh ADN. Trong khi đó, năng lực lưu trữ, bảo quản, giám định của các đơn vị giám định ADN trong nước vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu rất lớn từ thực tiễn. Càng chậm trễ, cơ hội thu thập thông tin, xác minh nhân chứng và đối sánh sinh học càng bị thu hẹp.

Từ yêu cầu cấp bách ấy, cùng nguyện vọng tha thiết của thân nhân liệt sĩ và nhân dân, Ban Chỉ đạo quốc gia đã phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Lễ phát động diễn ra ngày 2/4/2026 tại Di tích lịch sử Thành cổ Quảng Trị, mảnh đất linh thiêng, nơi ghi dấu những hy sinh khốc liệt trong lịch sử đấu tranh bảo vệ Tổ quốc.

Theo Ban Chỉ đạo quốc gia, Chiến dịch cụ thể hóa chỉ đạo của lãnh đạo Đảng, Nhà nước về thực hiện chế độ, chính sách đối với người có công với cách mạng. Nhiệm vụ này mang ý nghĩa chính trị quan trọng, đồng thời xuất phát từ mệnh lệnh của lương tri, tình cảm và trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân đối với những người đã hiến dâng tuổi xuân, máu xương cho đất nước.

5 mục tiêu lớn hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ

Chiến dịch 500 ngày đêm đặt ra các mục tiêu cụ thể, có tính định lượng cao, thể hiện yêu cầu hành động khẩn trương, đồng bộ và thực chất. Mục tiêu đầu tiên là tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ. 

Hai là, hoàn thành lấy mẫu hài cốt liệt sĩ đối với khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính trong các nghĩa trang liệt sĩ, cùng với các hài cốt mới được tìm kiếm, quy tập. 

Ba là, giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ. Trong bối cảnh nhiều thông tin hồ sơ chưa đầy đủ, nhân chứng ngày càng ít, phương pháp giám định ADN trở thành công cụ quan trọng để tăng độ chính xác trong xác định danh tính. Tuy nhiên, nhiệm vụ này đòi hỏi quy trình kỹ thuật chặt chẽ, năng lực giám định đủ mạnh, sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành, địa phương và thân nhân liệt sĩ.

Bốn là, xây dựng, hoàn thiện và đưa vào vận hành cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin, phục vụ đối sánh xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Năm là, rà phá bom mìn, vật liệu nổ phục vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Nhiệm vụ này tập trung tại các địa bàn trọng điểm, vùng lõi như Vị Xuyên, Tuyên Quang; Lào Cai; Lạng Sơn và các khu vực có thông tin về mộ liệt sĩ. 

Nhìn tổng thể, Chiến dịch 500 ngày đêm là cuộc huy động tổng lực về con người, công nghệ, dữ liệu, nguồn lực tài chính và trách nhiệm xã hội. Mỗi địa phương, mỗi đơn vị, mỗi nguồn tin từ nhân dân đều có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Trong hành trình ấy, thông tin từ nhân dân, cựu chiến binh, nhân chứng chiến trường, thân nhân liệt sĩ và cộng đồng giữ vai trò đặc biệt. Một ký ức còn lưu lại, một sơ đồ cũ, một địa danh chiến trường, một di vật được phát hiện có thể mở ra manh mối quan trọng. Vì vậy, chiến dịch cần sự vào cuộc của cơ quan chức năng và sự chung tay của toàn xã hội, để thêm nhiều liệt sĩ được trở về, thêm nhiều phần mộ vô danh có cơ hội được gọi đúng tên.