Thừa cân, béo phì tăng nhanh

Theo Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), tỷ lệ thừa cân, béo phì đang gia tăng ở mọi lứa tuổi, trong đó có trẻ em, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng. Vì vậy, xây dựng lối sống lành mạnh ngay từ hôm nay chính là cách thiết thực để bảo vệ sức khỏe bản thân và thế hệ tương lai.

Ngày 4/3 hằng năm được chọn là Ngày Thế giới phòng chống béo phì nhằm kêu gọi cộng đồng toàn cầu nâng cao nhận thức, chia sẻ kiến thức và thúc đẩy các hành động thiết thực trong phòng ngừa, kiểm soát thừa cân, béo phì.

Theo các nghiên cứu về gánh nặng bệnh tật, các bệnh không lây nhiễm hiện chiếm tới 73,7% tổng gánh nặng bệnh tật toàn quốc và là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu.

Chỉ riêng năm 2019, ước tính có khoảng 556.000 ca tử vong, trong đó 81,4% liên quan đến các bệnh không lây nhiễm. Đáng chú ý, khoảng 44% trường hợp tử vong xảy ra trước 70 tuổi - khi người bệnh vẫn đang trong độ tuổi lao động gây tổn thất lớn về kinh tế và tạo áp lực đáng kể đối với hệ thống y tế.

Các chuyên gia cho rằng một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn tới thực trạng này là những thay đổi trong thói quen ăn uống và lối sống của người dân. Số liệu từ Nghiên cứu gánh nặng bệnh tật toàn cầu cho thấy 3 trong 5 yếu tố nguy cơ hàng đầu tại Việt Nam xuất phát từ hành vi lối sống, bao gồm dinh dưỡng không hợp lý, hút thuốc lá và sử dụng rượu bia.

Trong đó, chế độ ăn uống thiếu lành mạnh - nhiều muối, đường tự do, chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa nhưng lại thiếu rau quả, ngũ cốc nguyên hạt và chất xơ - đang góp phần làm gia tăng thừa cân, béo phì cũng như các bệnh không lây nhiễm liên quan đến dinh dưỡng.

Các khảo sát dinh dưỡng gần đây cho thấy tình trạng thừa cân, béo phì tại Việt Nam đang gia tăng nhanh chóng. Theo Tổng điều tra dinh dưỡng giai đoạn 2019-2020, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em đã tăng gấp đôi trong vòng một thập kỷ, từ 8,5% năm 2010 lên 19,0% năm 2020.

Tỷ lệ này đặc biệt cao tại khu vực đô thị, với mức 26,8%, trong khi nông thôn là 18,3% và miền núi là 6,9%. Tại một số đô thị lớn, con số này còn cao hơn. Khảo sát giai đoạn 2014-2015 cho thấy tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em tại TPHCM vượt 50%, trong khi tại Hà Nội khoảng 41%.

Ở người trưởng thành, tỷ lệ thừa cân, béo phì cũng tăng nhanh, từ 15,6% năm 2015 lên 19,5% vào năm 2020. Điều đáng lo ngại là trong khi tỷ lệ thừa cân, béo phì gia tăng, tình trạng suy dinh dưỡng vẫn tồn tại ở nhiều khu vực. Điều này tạo nên gánh nặng kép về dinh dưỡng - khi hai vấn đề tưởng chừng trái ngược lại cùng tồn tại trong một quốc gia.

Thực phẩm chế biến sẵn ngày càng phổ biến

Một trong những yếu tố thúc đẩy xu hướng thừa cân, béo phì là sự gia tăng nhanh chóng của các loại thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống có đường.

Theo các nghiên cứu về thị trường thực phẩm, mức tiêu thụ thực phẩm đóng gói, chế biến sẵn tại Việt Nam đã tăng hơn 10 lần trong giai đoạn 2000-2017. Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn giàu thực phẩm chế biến sẵn có mật độ năng lượng cao có thể làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì, đái tháo đường và bệnh tim mạch.

Khảo sát STEP và các nghiên cứu liên quan cho thấy người Việt Nam hiện tiêu thụ trung bình khoảng 8,1g muối mỗi ngày và 46,5g đường tự do mỗi ngày - gần gấp đôi mức khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO).

Cùng với đó, xu hướng tiêu thụ thức ăn nhanh và đồ uống có đường ngày càng phổ biến, đặc biệt ở khu vực đô thị và trong giới trẻ. Khi kết hợp với lối sống ít vận động, những yếu tố này đang góp phần đáng kể vào sự gia tăng của các bệnh không lây nhiễm.

Các chuyên gia cũng cảnh báo rằng trẻ em là nhóm dễ bị ảnh hưởng bởi các chiến lược quảng cáo thực phẩm không lành mạnh. Nếu thói quen ăn uống thiếu cân bằng hình thành từ sớm, nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường và nhiều bệnh mạn tính khi trưởng thành sẽ cao hơn đáng kể.

Theo khuyến nghị của WHO, một chế độ ăn lành mạnh cần tuân theo bốn nguyên tắc cơ bản gồm đầy đủ, cân bằng, điều độ và đa dạng.

Người trưởng thành nên ăn ít nhất 400g rau và trái cây mỗi ngày; hạn chế lượng đường tự do xuống dưới 10% tổng năng lượng khẩu phần và lý tưởng là dưới 5%. Lượng muối nên dưới 5g mỗi ngày, tương đương khoảng một thìa cà phê.

Ngoài ra, tổng lượng chất béo trong khẩu phần ăn nên dưới 30% tổng năng lượng, trong đó chất béo bão hòa dưới 10% và chất béo chuyển hóa dưới 1%.

Các chuyên gia cũng khuyến cáo người tiêu dùng cần hình thành thói quen đọc nhãn dinh dưỡng trước khi mua thực phẩm, hạn chế các sản phẩm chứa nhiều muối, đường và chất béo không lành mạnh.

Bên cạnh việc thay đổi hành vi của người tiêu dùng, WHO cũng khuyến nghị Việt Nam tiếp tục triển khai các chính sách nhằm xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh hơn, trong đó có việc xem xét tăng thuế đối với đồ uống có đường, áp dụng nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì và khuyến khích doanh nghiệp cải tiến công thức sản phẩm theo hướng giảm muối, đường và chất béo.

Đồng thời, cần tăng cường truyền thông cộng đồng và giáo dục dinh dưỡng trong trường học để giúp người dân, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, hình thành thói quen ăn uống lành mạnh ngay từ sớm.

Theo các chuyên gia, việc phòng chống béo phì không chỉ là vấn đề của cá nhân mà còn là nhiệm vụ của toàn xã hội. Những thay đổi nhỏ trong chế độ ăn uống và lối sống hôm nay có thể góp phần giảm đáng kể gánh nặng bệnh tật trong tương lai.