Cứ mỗi đầu năm học, câu chuyện các khoản thu lại trở thành mối quan tâm của nhiều gia đình. Học phí có thể đã được quy định, một số chính sách hỗ trợ ngày càng mở rộng, nhưng bên cạnh những khoản chính thức vẫn có nguy cơ xuất hiện hàng loạt khoản đóng góp khác dưới nhiều tên gọi.

Điều khiến phụ huynh băn khoăn không hẳn chỉ là số tiền phải đóng. Ranh giới giữa một khoản thu đúng quy định và lạm thu đôi lúc bị làm mờ bởi những khoản được giới thiệu là “tự nguyện”, tiền xã hội hóa, tài trợ, quỹ lớp, quỹ trường hay những khoản do Ban đại diện cha mẹ học sinh đứng ra vận động.

Trên danh nghĩa, phụ huynh có quyền lựa chọn. Nhưng nếu mức đóng được chia bình quân, từng lớp được giao chỉ tiêu, danh sách người đóng được công khai hoặc việc vận động tạo cảm giác rằng không đóng sẽ khiến con mình trở nên khác biệt, tính tự nguyện rất dễ chỉ còn trên giấy.

Những quy định được Hà Nội và một số địa phương đưa ra trong năm học 2026 - 2027 cho thấy cách quản lý đang được đẩy về phía trước một bước. Thay vì chờ phát sinh phản ánh mới kiểm tra, các khoản thu được yêu cầu kiểm soát ngay từ lúc nhà trường dự kiến triển khai.

Không để hội phụ huynh trở thành “kênh” thu tiền

Tại Hà Nội, Sở Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các cơ sở giáo dục không được tự đặt khoản thu, ép học sinh và cha mẹ học sinh đóng góp dưới bất kỳ hình thức nào. Việc lợi dụng danh nghĩa Ban đại diện cha mẹ học sinh để thu các khoản ngoài quy định bị nghiêm cấm.

Các trường đồng thời phải giãn thời gian thu, không dồn nhiều khoản vào cùng một thời điểm. Quy định này có ý nghĩa đáng kể với những gia đình có hai, ba con đi học bởi đầu năm học cũng là thời điểm nhiều khoản chi cho sách vở, đồng phục và đồ dùng học tập cùng phát sinh.

Với trường công lập không thuộc nhóm chất lượng cao, mức thu dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục phải được xác định trên cơ sở dự toán chi phí và không vượt mức trần quy định tại Nghị quyết số 60/2025/NQ-HĐND. Mức thu phải được thỏa thuận bằng văn bản với cha mẹ học sinh trên tinh thần tự nguyện, có sự thống nhất của ban giám hiệu và cơ quan quản lý cấp trên trước lúc ban hành.

Một “cánh cửa” khác có nguy cơ làm phát sinh thêm đóng góp cũng được Hà Nội yêu cầu kiểm soát là xã hội hóa giáo dục. Nhà trường không được sử dụng xã hội hóa để tăng khoản đóng góp của phụ huynh hoặc lấy nguồn tiền này thay cho phần kinh phí mà ngân sách phải bảo đảm.

Đối với Ban đại diện cha mẹ học sinh, các trường phải tuân thủ Thông tư số 55/2011. Cơ sở giáo dục không trực tiếp thu kinh phí hoạt động của Ban đại diện. Các khoản liên quan đến đồng phục, quần áo thể dục thể thao, phù hiệu cũng phải thực hiện đúng quy định, còn nguồn tài trợ phải tuân thủ quy trình tiếp nhận tài trợ đối với cơ sở giáo dục.

Như vậy, một khoản tiền không thể trở thành hợp lý chỉ vì được chuyển từ nhà trường sang hội phụ huynh đứng ra vận động hoặc gắn thêm hai chữ “tự nguyện”.

Còn với TP.HCM, việc siết các khoản thu đầu năm học cũng tập trung vào hoạt động của Ban đại diện cha mẹ học sinh và những khoản đóng góp mang danh nghĩa tự nguyện.

Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM yêu cầu các cơ sở giáo dục không giao Ban đại diện cha mẹ học sinh thu hộ những khoản thuộc trách nhiệm của nhà trường, không thành lập “quỹ lớp”, “quỹ trường”, “quỹ phụ huynh”. Với tài trợ và đóng góp tự nguyện, nhà trường không được ấn định mức tối thiểu, mức bình quân hoặc đặt ra thời hạn bắt buộc phụ huynh phải đóng.

Kinh phí hoạt động của Ban đại diện cha mẹ học sinh được hình thành trên nguyên tắc tự nguyện và không được sử dụng để mua sắm thiết bị, đồ dùng dạy học cho nhà trường hoặc chi trả những nội dung thuộc trách nhiệm của cơ sở giáo dục.

Đáng chú ý, một số trường đã chủ động loại bỏ các khoản quỹ khỏi hoạt động đầu năm học. Trường THCS Nguyễn Văn Luông đã duy trì 8 năm không thu quỹ phụ huynh, không kêu gọi kinh phí tài trợ. Cách làm này cho thấy giảm áp lực đóng góp cho phụ huynh không nhất thiết phải chờ một vụ việc lạm thu phát sinh rồi mới xử lý, mà có thể bắt đầu từ việc nhà trường chủ động xác định những khoản thực sự cần thiết và đúng thẩm quyền.

Để ngăn lạm thu, Đồng Tháp lựa chọn cách kiểm soát khá cụ thể, đi thẳng vào quy trình thu tiền tại trường học. Theo đó, các cơ sở giáo dục không được tự ý đặt khoản thu ngoài hướng dẫn, không gộp nhiều khoản đóng góp vào một lần đầu năm. Đáng chú ý, tiền mặt phải được thu qua kế toán và thủ quỹ, giáo viên chủ nhiệm không trực tiếp thu tiền. Các trường được yêu cầu tăng thanh toán không dùng tiền mặt để hoạt động thu, chi dễ kiểm tra, đối chiếu.

Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đồng Tháp Lê Quang Trí cũng yêu cầu quản lý chặt hoạt động của Ban đại diện cha mẹ học sinh. Nhà trường không được giao Ban đại diện thu hộ các khoản của trường, đồng thời không tổ chức “quỹ lớp”, “quỹ trường”, “quỹ phụ huynh”.

Quy định này đánh trực tiếp vào một trong những khu vực dễ nảy sinh khoản thu ngoài quy định. Ban đại diện cha mẹ học sinh vốn được hình thành để phối hợp giữa gia đình và nhà trường, nhưng nếu trở thành đầu mối vận động, thu tiền cho những nội dung nhà trường không được phép thu, ranh giới giữa đóng góp tự nguyện và lạm thu rất dễ bị xóa nhòa.

Tỉnh này cũng gắn trách nhiệm thu, chi với hiệu trưởng. Nếu xảy ra vi phạm, người đứng đầu cơ sở giáo dục phải chịu trách nhiệm trực tiếp trước cơ quan quản lý, số tiền thu sai phải được hoàn trả đầy đủ cho phụ huynh và cá nhân liên quan có thể bị xử lý kỷ luật.

Chặn lạm thu ngay từ khâu vận động tài trợ

Chặn lạm thu, Cần Thơ lại siết một khâu khác dễ phát sinh khoản đóng góp ngoài dự kiến là vận động tài trợ. Các cơ sở giáo dục không được tự đặt thêm khoản thu, tự điều chỉnh mức thu hoặc thu trước những khoản chưa có căn cứ pháp lý, chưa được cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn. Chủ trương xã hội hóa giáo dục và Ban đại diện cha mẹ học sinh không được sử dụng để tăng đóng góp của phụ huynh hoặc thay thế những khoản kinh phí thuộc trách nhiệm của ngân sách Nhà nước.

Trước mỗi đợt vận động tài trợ, nhà trường phải xây dựng kế hoạch, xác định nội dung, mục đích, đối tượng thụ hưởng, dự toán kinh phí và được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Quan trọng hơn, tài trợ phải dựa trên nguyên tắc tự nguyện, công khai và minh bạch. Nhà trường không được ép buộc, không quy định mức tài trợ bình quân hay mức tối thiểu, cũng không được giao chỉ tiêu vận động cho từng lớp, giáo viên, học sinh hoặc cha mẹ học sinh.

Những yêu cầu này giúp xác định khá rõ ranh giới của hai chữ “tự nguyện”. Nếu đã ấn định mỗi phụ huynh phải đóng bao nhiêu, đặt ra mức tối thiểu hoặc giao cho từng lớp phải huy động đủ một số tiền nhất định thì bản chất của sự tự nguyện đã thay đổi.

Và một trong những điểm chung đáng chú ý trong giải pháp của các địa phương là tăng khả năng giám sát từ bên ngoài nhà trường. Hà Nội yêu cầu UBND phường, xã tăng cường kiểm tra, kể cả kiểm tra đột xuất tình hình thu, chi đầu năm học. Nếu cơ sở giáo dục để xảy ra lạm thu hoặc tổ chức dạy thêm sai quy định, hiệu trưởng và người đứng đầu cơ quan quản lý trực tiếp phải chịu trách nhiệm.

Danh sách cơ sở giáo dục vi phạm lạm thu phải được công khai trên phương tiện thông tin đại chúng trong vòng 3 ngày kể từ lúc phát hiện. Các phường, xã đồng thời phải công bố số điện thoại đường dây nóng để học sinh, phụ huynh và người dân phản ánh những vấn đề liên quan đến giáo dục.

TP.HCM yêu cầu Việc giám sát cũng được mở rộng ra ngoài phạm vi nhà trường. Năm học 2026 - 2027, với hơn 2,62 triệu học sinh và gần 79.600 lớp học, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM đề nghị UBND phường, xã, đặc khu tăng cường kiểm tra các khoản thu đầu năm tại các cơ sở giáo dục, kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm.

Nếu phát hiện lạm thu, tên cơ sở giáo dục vi phạm phải được công khai trên phương tiện thông tin đại chúng trong vòng 3 ngày, khoản tiền thu sai phải được hoàn trả, đồng thời trách nhiệm của cá nhân, tổ chức liên quan phải được làm rõ.

UBND phường, xã, đặc khu và hiệu trưởng các trường cũng phải công khai số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu, dạy thêm không đúng quy định. Hiệu trưởng và người đứng đầu cơ quan quản lý trực tiếp chịu trách nhiệm nếu để xảy ra lạm thu.

Đồng Tháp cũng yêu cầu công khai đường dây nóng và công khai cơ sở vi phạm lạm thu trong vòng 3 ngày kể từ lúc phát hiện. Cơ chế này tạo thêm một lớp giám sát quan trọng. Phụ huynh không chỉ là người nhận thông báo rồi nộp tiền mà có thể đặt câu hỏi về căn cứ của khoản thu, mức thu, mục đích sử dụng và phản ánh tới cơ quan quản lý nếu phát hiện dấu hiệu bất thường.

Muốn làm được điều đó, công khai cũng không thể chỉ dừng ở một bảng danh sách các khoản tiền. Phụ huynh cần biết khoản nào được thu theo quy định, khoản nào là tiền dịch vụ, khoản nào hoàn toàn tự nguyện, mức tiền được tính trên cơ sở nào, sử dụng vào việc gì và ai chịu trách nhiệm quản lý.

Thiết nghĩ, những biện pháp đang được các địa phương triển khai cho thấy chống lạm thu không thể chỉ dựa vào việc cấm trường học đặt thêm khoản thu. Nếu chỉ kiểm soát tên gọi của khoản tiền, một khoản thu không phù hợp vẫn có thể chuyển sang hình thức xã hội hóa, tài trợ hoặc vận động thông qua phụ huynh.

Kiểm soát hiệu quả cần bắt đầu sớm hơn, từ lúc một khoản thu được đề xuất. Nhà trường phải xác định được căn cứ pháp lý, dự toán, mức thu, đối tượng đóng, cách sử dụng và cơ chế công khai trước lúc thu tiền.

Với khoản tự nguyện, nguyên tắc quan trọng nhất vẫn phải là quyền được từ chối của phụ huynh. Không ấn định mức đóng, không chia bình quân, không giao chỉ tiêu, không công khai theo cách tạo áp lực và đặc biệt không để việc đóng hay không đóng ảnh hưởng đến học sinh.

Cùng với đó, việc buộc hoàn trả tiền thu sai, quy trách nhiệm cho hiệu trưởng, kiểm tra đột xuất, công khai trường vi phạm và duy trì đường dây nóng đang tạo ra cơ chế để lạm thu được phát hiện sớm hơn thay vì chỉ được xử lý sau những bức xúc kéo dài.