Trợ giá xe buýt tăng qua từng năm

Năm 2020, UBND TP.HCM phê duyệt Đề án tăng cường vận chuyển hành khách công cộng (VTHKCC) kết hợp kiểm soát sử dụng phương tiện cơ giới cá nhân giai đoạn 2021-2030, với mục tiêu vận tải hành khách công cộng đảm nhận 15% nhu cầu giao thông đô thị vào năm 2025 và 25% nhu cầu giao thông đô thị vào năm 2030.

Đề án đưa ra 27 nhóm giải pháp triển khai trong giai đoạn 2021-2030, gồm 17 giải pháp phát triển hệ thống, tăng cường tiếp cận, nâng cao tính cạnh tranh của VTHKCC; 3 giải pháp kinh tế, hành chính về thu phí xe ô tô lưu thông vào khu vực trung tâm Thành phố, phân vùng kiểm soát khí thải kết hợp với thu phí ô nhiễm môi trường và kiểm soát hoạt động của xe mô tô và xe gắn máy 2-3 bánh; 7 giải pháp về quản lý quy hoạch đô thị, phát triển nguồn vốn hỗ trợ giao thông công cộng, ứng dụng công nghệ thông tin, quản lý nhu cầu giao thông và trật tự an toàn giao thông, tuyên truyền.

Số tiền ngân sách TP.HCM trợ giá cho hoạt động xe buýt cũng tăng qua từng năm: năm 2021 là 675 tỷ đồng; năm 2022 là 1.526 tỷ đồng; năm 2023 là 1.556 tỷ đồng; năm 2024 là 1.621 tỷ đồng; năm 2025 kinh phí trợ giá được giao là 1.808 tỷ đồng, nhưng do tổ chức đấu thầu nên tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng, chỉ còn phải chi 1.384,3 tỷ đồng; năm 2026 cũng tương tự, đấu thầu trợ giá tiết kiệm được 363 tỷ đồng, nên ngân sách TP.HCM dự kiến chi ra 1.334,7 tỷ đồng.

Thành phố còn miễn phí 100% giá vé 17 tuyến xe buýt kết nối tuyến đường sắt đô thị số 1 bằng ngân sách; miễn phí 100% giá vé các tuyến xe buýt trong các dịp Lễ 30/4 - 1/5, 2/9, Tết dương lịch 2026, Tết nguyên đán 2026… bằng kinh phí xã hội hóa.

Đó là chưa kể các ngân hàng, các tổ chức thẻ, ví điện tử, doanh nghiệp cũng tổ chức nhiều chương trình khuyến mãi, giảm giá, miễn vé đi xe buýt thông qua hệ thống vé điện tử đã lắp đặt trên các tuyến xe buýt. Sở Xây dựng đang phối hợp với nhiều ngân hàng (MB Bank, Vikky, VPBank, Vietcombank...) tiếp tục triển khai các chính sách hỗ trợ cho hoạt động và hành khách sử dụng phương tiện giao thông công cộng.

Tuy nhiên, theo báo cáo mới đây của Sở Xây dựng, thì khối lượng VTHKCC năm 2025 đạt 576,8 triệu lượt khách, dù tăng 13,8% so với cùng kỳ 2024 (trong đó, khối lượng VTHKCC bằng xe buýt đạt 96,9 triệu lượt khách, tăng 5,9%) nhưng tỷ lệ đảm nhận của vận tải hành khách công cộng chỉ mới đạt khoảng 7% nhu cầu đi lại của người dân (trong đó xe buýt chiếm khoảng 1,6%), chưa đạt được các chỉ tiêu trong Đề án.

Tỷ lệ người dân sử dụng xe buýt còn rất thấp, năm 2025 đạt khoảng 1,6% so với yêu cầu là 7,23%.

Hạ tầng và kết nối còn nhiều điểm nghẽn

Sở Xây dựng cho rằng, có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc tỷ lệ sử dụng phương tiện công cộng còn thấp như: mạng lưới tuyến xe buýt mở rộng nhưng nhiều tuyến chưa đảm bảo lộ trình, nhiều tuyến triển khai chưa hiệu quả; nhiều khu vực vẫn chưa có các tuyến xe buýt; xe buýt chưa được ưu tiên trong tổ chức giao thông nên chưa cạnh tranh được với giao thông cá nhân (xe buýt chưa đảm bảo được thời gian do ùn tắc giao thông, chưa thật sự tiện lợi).

Đặc biệt là hệ thống bến bãi và trạm trung chuyển phát triển chậm và chưa đáp ứng quy mô đô thị, phân bố không đều; chưa có các làn đường ưu tiên, dành riêng cho xe buýt, hệ thống trụ dừng nhà chờ chưa tiện nghi, thuận tiện.

Bên cạnh đó, các biện pháp kiểm soát phương tiện cơ giới cá nhân chưa được triển khai. Chưa có các giải pháp đột phá để phát triển vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt.

Tình trạng ùn tắc giao thông, đặc biệt là giờ cao điểm, khiến lộ trình của các tuyến xe buýt không được đảm bảo. Thời gian hành trình kéo dài không đáp ứng được nhu cầu đi lại của hành khách, không cạnh tranh được với phương tiện giao thông cá nhân.

TP.HCM đang xây dựng chính sách miễn toàn bộ giá vé xe buýt đối với hành khách. Theo tính toán, nếu tất cả dân TP.HCM được miễn phí đi xe buýt thì ngân sách Thành phố sẽ phải chi khoảng 7.000 tỷ đồng/năm (hiện TP.HCM mới thực hiện miễn phí xe buýt cho người từ 60 tuổi trở lên, kinh phí ước tính khoảng 1.700 tỷ đồng/năm).

Theo đánh giá của các chuyên gia, chính sách miễn phí xe buýt không chỉ giúp giảm chi phí đi lại cho người dân, mà còn tái định hình cách người dân di chuyển, làm việc và tương tác trong không gian đô thị. Song, miễn phí chỉ có thể phát huy hiệu quả khi đi kèm với cải thiện chất lượng dịch vụ. Nếu xe buýt vẫn chậm, không đúng giờ, hoặc thiếu kết nối với các phương tiện khác, thì việc giảm giá vé về 0 khó có thể tạo ra thay đổi đáng kể trong hành vi của người dân.

Tái cấu trúc mạng lưới để tăng tính kết nối

Trước thực tế trên, Sở Xây dựng cho rằng, cần phải tái cấu trúc mạng lưới xe buýt cho khu vực TP.HCM mới theo hướng đánh giá các tuyến xe buýt hiện hữu; mở mới các tuyến buýt xanh, xe buýt nhỏ đi sâu vào khu dân cư để kết nối với các khu vực tập trung đông người; tích hợp mạng lưới xe buýt với hệ thống buýt sông, xe đạp công cộng, mạng lưới đường sắt đô thị... tiến tới đảm bảo khoảng cách đi bộ tiếp cận trong khoảng 300-500m.

Mở mới các tuyến xe buýt khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu và Bình Dương, các tuyến buýt kết nối sân bay Long Thành.

Miễn giảm phí gửi xe cá nhân khi chuyển sang sử dụng giao thông công cộng; miễn, giảm giá vé khi sử dụng liên thông phương tiện xe buýt, đường sắt đô thị, buýt đường thủy; đồng bộ lịch trình, thời gian hoạt động giữa xe buýt, tàu điện và các phương thức vận tải đô thị khác nhằm tạo thuận lợi hơn cho người dân sử dụng giao thông công cộng.

Bên cạnh đó, cần đầu tư nâng cấp, cải thiện và phát triển hạ tầng phục vụ giao thông công cộng theo hướng tổ chức các làn đường ưu tiên cho xe buýt tại các khu vực giao lộ, trục giao thông đủ điều kiện như đường Nguyễn Hữu Cảnh, Nguyễn Tất Thành...; tổ chức giao thông ưu tiên cho xe buýt được lưu thông hỗn hợp trong làn sát vỉa hè.

Cải tạo, nâng cấp các bến xe buýt; nâng cấp trạm trung chuyển Hàm Nghi; ga Đại học Quốc gia; triển khai thực hiện các dự án hạ tầng phục vụ VTHKCC như điểm trung chuyển tại xã Phú Xuân, bãi kỹ thuật xe buýt Trường Thạnh; bổ sung vốn đầu tư công trung hạn 2026-2030 để hoàn thành các bến bãi kỹ thuật xe buýt tại các cửa ngõ Thành phố (Củ Chi, Nhà Bè, Bình Chánh), khu vực Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu cũ.

Xây dựng các bãi giữ xe (ô tô, xe máy) lắp ghép tại các ga đầu mối (Bến xe Miền Đông, bến xe Văn Thánh, bến xe buýt Sài Gòn, bến xe Chợ Lớn, khu vực nhà ga metro)... và khu vực cửa ngõ Thành phố; các nhà giữ xe thông minh (ngầm, nổi) trong phạm vi đất công (đất giao thông, công viên) để người dân gửi xe chuyển sang sử dụng giao thông công cộng.

Cải tạo vỉa hè, cầu, hầm đi bộ, dàn cây xanh, lắp đặt mái che kết nối từ các trạm dừng xe buýt/Metro vào các tòa nhà văn phòng, trung tâm thương mại... tạo không gian thông thoáng khi đi bộ trên các hè phố để người dân tiếp cận thuận lợi khi sử dụng phương tiện vận tải công cộng.

Mở rộng các trạm xe đạp, xe đạp điện công cộng tại các nhà ga Metro, điểm dừng xe buýt, bến xe, khu vực công sở, trường học, khu vực trung tâm Thành phố; xây dựng làn đường dành riêng cho xe đạp (dọc kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, kênh Tàu Hủ - Bến Nghé; đường Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Võ Nguyên Giáp...).

Hỗ trợ tạo điều kiện cho các đơn vị, cá nhân, doanh nghiệp đầu tư, phát triển hệ thống trạm sạc điện/tủ đổi pin cho ô tô, xe máy điện để thúc đẩy chuyển đổi giao thông xanh tại các bãi giữ xe, trong khuôn viên cơ quan, đơn vị hành chính, bệnh viện, trường học, khu chế xuất và khu công nghiệp Thành phố.

Ngân sách ngàn tỷ là điều kiện cần, nhưng hạ tầng ưu tiên và sự kết nối đồng bộ mới là điều kiện đủ. Nếu không thể giúp xe buýt chạy nhanh hơn xe cá nhân và tiếp cận gần hơn cửa nhà người dân, thì mọi nỗ lực trợ giá cũng chỉ dừng lại ở mức “nuôi bộ máy” thay vì phục vụ hành khách.