Giai đoạn bản lề

Sau gần 8 thập kỷ tổ chức bộ máy chính quyền theo nhiều tầng nấc, Việt Nam đã lựa chọn một hướng đi khác - gọn hơn, trực diện hơn và gần dân hơn. Quyết định ấy không đơn thuần là việc sắp xếp lại đơn vị hành chính hay tinh giản biên chế, mà phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy và cách tiếp cận quản trị quốc gia.

Khi cấp huyện hoàn thành trọn vẹn vai trò lịch sử của mình, trọng tâm quyền lực hành chính được đặt lại ở cấp xã - nơi gần dân nhất, trực tiếp tiếp nhận và giải quyết những vấn đề nảy sinh từ đời sống hàng ngày.

Ngày 1/7/2025 đánh dấu thời điểm mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức đi vào vận hành trên phạm vi toàn quốc, khép lại vai trò của cấp huyện trong cấu trúc tổ chức bộ máy nhà nước. Đây được coi là một tuyên ngôn cải cách thể chế, với thông điệp rõ ràng rằng, một quốc gia muốn phát triển nhanh và bền vững không thể duy trì bộ máy cồng kềnh, phân tán trách nhiệm và xa rời thực tiễn cuộc sống.

Nhìn lại năm 2025, có thể thấy, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã trải qua giai đoạn khởi động không dễ dàng. Từ 4-6 tháng đầu tiên là quãng thời gian bộ máy vừa vận hành, vừa tự điều chỉnh; vừa giải quyết công việc thường nhật, vừa học cách thích ứng với một phương thức quản trị hoàn toàn mới.

Những va vấp ban đầu không phải là dấu hiệu của sự chệch hướng, mà là biểu hiện tất yếu của một quá trình chuyển đổi sâu sắc, nơi tư duy hành chính truyền thống từng bước nhường chỗ cho cách tiếp cận phục vụ, chủ động và gắn trách nhiệm với kết quả cụ thể.

Những khó khăn ban đầu không đến từ sự thiếu hụt con người hay nguồn lực một cách tuyệt đối, mà chủ yếu xuất phát từ sự thay đổi tư duy và thói quen hành chính đã ăn sâu trong nhiều năm. Khi cấp xã từ vai trò thực thi, chuyển sang vai trò quyết định và chịu trách nhiệm, áp lực công việc tăng lên rõ rệt. Nhưng cũng chính từ đó, năng lực quản trị ở cơ sở bắt đầu được bộc lộ.

Nhiều địa phương đã chủ động rà soát lại quy trình giải quyết thủ tục, phân công lại nhiệm vụ trong nội bộ, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin để rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ cho người dân. Trên thực tế, không ít xã, phường đã mạnh dạn thay đổi cách tiếp cận, chuyển từ xử lý công việc theo lối tuần tự sang phối hợp linh hoạt giữa các bộ phận, giảm tối đa việc yêu cầu người dân đi lại nhiều lần. Sự thay đổi này từng bước hình thành một phong cách làm việc gần gũi, cởi mở và có trách nhiệm hơn.

Ở nhiều nơi, sự hài lòng của người dân được coi là thước đo quan trọng trong đánh giá hiệu quả công vụ, thay cho tư duy hoàn thành chỉ tiêu hành chính thuần túy. Khi phản hồi của người dân trở thành căn cứ để điều chỉnh quy trình và thái độ phục vụ, chính quyền cơ sở buộc phải lắng nghe nhiều hơn, giải thích rõ ràng hơn và chủ động hơn trong giải quyết các vấn đề phát sinh.

Tại các phiên thảo luận của Quốc hội, Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đánh giá, việc chuyển sang chính quyền địa phương 2 cấp là một cuộc cải cách toàn diện, tác động trực tiếp tới triết lý tổ chức quyền lực, phương thức điều hành và văn hóa công vụ. Từ quản lý hành chính sang quản trị kiến tạo, từ bị động sang chủ động - đó là sự dịch chuyển không chỉ trên giấy tờ, mà trong chính cách nghĩ, cách làm của đội ngũ công chức.

Bức tranh nhân lực cấp xã cũng vì thế không bi quan như nhiều lo ngại ban đầu. Qua tổng hợp từ các địa phương, tỷ lệ cán bộ chưa phù hợp chuyên môn chiếm tỷ lệ không lớn. Vấn đề cốt lõi nằm ở việc bố trí đúng người, đúng việc; tạo điều kiện đào tạo lại và xây dựng cơ chế đánh giá gắn với hiệu quả phục vụ.

Ở chiều sâu chính trị, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu đoàn kết và công minh trong quá trình tinh gọn bộ máy. Cải cách không tránh khỏi tác động tới lợi ích cá nhân của một bộ phận cán bộ, đảng viên. Nếu thiếu sự thống nhất từ trên xuống dưới, nếu không đủ bản lĩnh đặt lợi ích chung lên trên, cải cách sẽ dễ rơi vào trạng thái nửa vời.

Có thể thấy, sau nửa năm kể từ thời điểm mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được kích hoạt, điều có thể cảm nhận rõ nhất không nằm ở sự trọn vẹn của bộ máy, mà ở hướng vận động của nó. Những thay đổi chưa đồng đều, những điểm cần tiếp tục hoàn thiện vẫn hiện hữu, nhưng bộ máy đã bắt đầu rời khỏi quỹ đạo cũ để bước sang một cách vận hành khác.

Chính quyền địa phương 2 cấp vì thế không chỉ tồn tại trong văn bản hay nghị quyết, mà đang từng bước hiện diện trong những tiếp xúc hàng ngày giữa người dân và chính quyền, qua cách tiếp nhận công việc, giải quyết thủ tục và chịu trách nhiệm trước những vấn đề cụ thể của đời sống.

Thử thách bản lĩnh của bộ máy chính quyền

Bước sang năm 2026, cải cách chính quyền địa phương 2 cấp đi đến thời điểm đòi hỏi sự kiểm chứng rõ ràng hơn từ thực tiễn. Giai đoạn khởi động đã qua, những khó khăn ban đầu đã được nhận diện, và mô hình mới bắt đầu được nhìn nhận bằng khả năng vận hành trong đời sống hàng ngày. Từ đây, giá trị của cải cách không còn nằm ở quyết tâm thay đổi, mà ở mức độ chuyển hóa quyết tâm ấy thành hiệu quả ổn định, lâu dài và có thể cảm nhận được trong chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Trọng tâm lớn nhất của năm 2026 là hoàn thiện thể chế để tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho vận hành. Chính phủ đặt mục tiêu cơ bản hoàn chỉnh hệ thống quy định về tổ chức bộ máy, vị trí việc làm, tiêu chuẩn cán bộ và cơ chế phân quyền. Khi quyền hạn được trao rõ ràng, trách nhiệm cũng phải được xác lập tương xứng, tránh tình trạng lúng túng hoặc đùn đẩy trách nhiệm ở cấp cơ sở.

Cùng với thể chế, bài toán con người tiếp tục giữ vai trò trung tâm. Bộ trưởng Bộ Nội vụ Đỗ Thanh Bình cho biết, thời gian tới sẽ đẩy mạnh việc tăng cường cán bộ từ cấp tỉnh về cấp xã, đặc biệt ở các lĩnh vực chuyên môn then chốt. Không đơn thuần là giải pháp tình thế, đây là cách để lan tỏa kinh nghiệm quản trị và chuẩn mực công vụ xuống tuyến cơ sở.

Việc xây dựng hệ thống đánh giá cán bộ dựa trên kết quả công việc và mức độ hài lòng của người dân đang trở thành yêu cầu tất yếu trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Khi cấp xã là nơi trực tiếp giải quyết các vấn đề dân sinh, mọi biểu hiện trì trệ hay né tránh trách nhiệm sẽ sớm bộc lộ qua hiệu quả công việc và phản hồi từ thực tiễn. Đồng thời, môi trường vận hành mới cũng tạo điều kiện để những cán bộ năng động, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm thể hiện năng lực, qua đó góp phần hình thành đội ngũ công chức đáp ứng yêu cầu quản trị và phục vụ trong giai đoạn phát triển mới.

Bên cạnh con người, cơ chế tài chính là điều kiện không thể thiếu để chính quyền địa phương 2 cấp phát huy hiệu quả. Năm 2026 được kỳ vọng sẽ mở ra những điều chỉnh quan trọng trong phân bổ nguồn lực, tăng tính chủ động cho địa phương trong phát triển kinh tế - xã hội. Khi cấp xã được trao thêm quyền, việc bảo đảm nguồn lực đi kèm không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là thước đo thực chất của cải cách.

Ở tầm chiến lược, Bộ Chính trị và Ban Bí thư đã xác định rõ yêu cầu tăng cường toàn diện cho cấp xã, thúc đẩy chuyển mạnh từ quản lý sang quản trị và kiến tạo phát triển. Đây là định hướng dài hạn, đặt chính quyền địa phương 2 cấp vào vai trò chủ thể phát triển.

Năm 2026, vì vậy, được xem là thời điểm thử thách thực chất của cải cách. Khi những khó khăn ban đầu đã được nhận diện đầy đủ, khi khung pháp lý và đội ngũ từng bước được củng cố, hiệu quả vận hành của bộ máy sẽ tự “lên tiếng”. Chính từ cách chính quyền địa phương 2 cấp vận hành trong thực tiễn, lựa chọn cải cách mang tính lịch sử mới được kiểm chứng một cách thuyết phục và bền vững.

Sau cùng, giá trị của chính quyền địa phương 2 cấp không nằm ở việc bộ máy đã được tinh gọn đến đâu, mà ở chỗ người dân cảm nhận được gì từ sự thay đổi ấy. Khi thủ tục hành chính được giải quyết nhanh hơn, khi chính quyền hiện diện gần hơn trong đời sống, khi trách nhiệm được xác lập rõ ràng, cải cách mới thực sự đi vào lòng xã hội. Và đó cũng chính là đích đến sâu xa nhất của hành trình tái định hình nền quản trị quốc gia mà Việt Nam đang theo đuổi trong kỷ nguyên mới.