Những đợt mưa lớn kéo dài tại Hà Nội và nhiều tỉnh miền Bắc những ngày qua khiến không ít khu vực ngập úng. Cùng với những ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, nước ngập còn cuốn theo bùn đất, rác thải, xác động vật và nước thải, làm ô nhiễm nguồn nước, thực phẩm và môi trường sống.

Nguy cơ đối với sức khỏe vì vậy không chấm dứt cùng thời điểm nước rút. Một số bệnh liên quan đến nguồn nước, đất bẩn có thể xuất hiện sau thời gian ủ bệnh, trong khi nước đọng sau mưa lại tạo điều kiện cho muỗi sinh sản, làm gia tăng nguy cơ sốt xuất huyết trong những tuần tiếp theo.

Ths.Nguyễn Quốc Phương, Trưởng Khoa Kiểm soát Nhiễm khuẩn, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cho biết, phần lớn bệnh phát sinh sau mưa ngập có thể phòng tránh nếu người dân nhận diện sớm nguy cơ và xử lý đúng ngay từ mỗi gia đình.

Mức độ nguy cơ phụ thuộc nhiều vào thời gian và mức độ tiếp xúc với nước ngập, bùn đất. Người dân tại vùng trũng, khu vực ngập sâu, kéo dài, người làm đồng, công nhân vệ sinh hoặc trực tiếp dọn bùn sau ngập có nguy cơ cao hơn.

Một trong những bệnh cần cảnh giác là bệnh do xoắn khuẩn Leptospira. Vi khuẩn có thể tồn tại trong nước, bùn bị nhiễm nước tiểu động vật, đặc biệt là chuột, sau đó xâm nhập vào cơ thể qua những vùng da xây xước trong quá trình lội nước hoặc dọn dẹp.

Người mắc bệnh có thể sốt, đau đầu, đau cơ, đặc biệt đau nhiều ở bắp chân và mệt mỏi. Trường hợp nặng có thể vàng da, tiểu ít, tổn thương gan, thận.

Sau khi tiếp xúc với nước ngập hoặc bùn đất, nếu xuất hiện sốt kèm đau cơ nhiều, vàng da hoặc tiểu ít, người dân cần đi khám sớm và thông báo với bác sỹ về tiền sử tiếp xúc với nước bẩn.

Whitmore cũng là bệnh nguy hiểm khác thường được nhắc đến trong mùa mưa do vi khuẩn Burkholderia pseudomallei gây ra. Theo đó, vi khuẩn này tồn tại trong đất, nước, có thể xâm nhập qua vết thương hoặc đường hô hấp. Những người thường xuyên tiếp xúc với đất, bùn và người có bệnh nền như đái tháo đường cần đặc biệt lưu ý.

Biểu hiện của Whitmore rất đa dạng, từ sốt kéo dài, áp xe da đến viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết. Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương vẫn tiếp nhận rải rác bệnh nhân mắc Whitmore trong mùa mưa.

Để giảm nguy cơ, người dân nên tránh tiếp xúc trực tiếp với đất, bùn, sử dụng ủng và găng tay nếu phải dọn dẹp. Người có bệnh nền xuất hiện sốt kéo dài không rõ nguyên nhân sau khi tiếp xúc với bùn đất cần đến cơ sở y tế để được thăm khám.

Nước ngập có thể mang theo nhiều chất thải và vi sinh vật gây bệnh. Thực phẩm từng bị ngâm trong nước bẩn vì vậy không còn an toàn dù bề ngoài chưa có dấu hiệu hư hỏng rõ rệt.

Các bệnh đường tiêu hóa như tiêu chảy cấp, lỵ, thương hàn, tả và viêm gan A có nguy cơ gia tăng sau ngập. Những dấu hiệu cần chú ý gồm tiêu chảy nhiều lần, nôn, đau bụng và sốt. Khát nhiều, khô môi, tiểu ít là những biểu hiện cảnh báo cơ thể bắt đầu mất nước. Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền có thể mất nước nhanh và diễn biến nặng hơn.

Người dân cần sử dụng nước sạch, ăn chín, uống sôi, loại bỏ thực phẩm từng bị ngâm trong nước lũ hoặc có dấu hiệu hư hỏng. Thịt gia súc, gia cầm chết không được sử dụng làm thực phẩm. Đối với giếng hoặc nguồn nước đã bị ngập, cần làm trong, khử khuẩn đúng hướng dẫn trước khi sử dụng trở lại.

Nguy cơ đáng lưu ý khác xuất hiện sau thời điểm ngập úng là sốt xuất huyết. Sau mưa, nước thường đọng lại trong xô, chậu, chai lọ, lốp xe và nhiều vật dụng quanh nhà, tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi truyền bệnh sinh sản. Vì vậy, nguy cơ sốt xuất huyết có thể gia tăng trong những tuần sau khi nước đã rút.

Người dân cần thu gom, lật úp hoặc loại bỏ các vật dụng có khả năng chứa nước; đậy kín dụng cụ chứa nước và chủ động diệt lăng quăng. Các biện pháp phòng muỗi đốt như mặc quần áo dài, ngủ màn kể cả ban ngày cũng cần được duy trì. Khi bị sốt, bệnh nhân không nên tự truyền dịch hoặc kéo dài việc tự điều trị tại nhà. Những biểu hiện như đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu chân răng, chảy máu cam hoặc lừ đừ là dấu hiệu cần được thăm khám sớm.

Nước bẩn và điều kiện vệ sinh sau ngập cũng có thể làm gia tăng viêm kết mạc cấp. Bệnh dễ lây qua tiếp xúc trực tiếp hoặc dùng chung đồ cá nhân. Người dân cần rửa tay thường xuyên, tránh dụi mắt, không dùng chung khăn mặt và đặc biệt không tự ý sử dụng thuốc nhỏ mắt chứa corticoid.

Việc ngâm chân tay lâu trong nước bẩn còn có thể gây tổn thương da, nấm kẽ chân, viêm nang lông. Nguy hiểm hơn, nước ngập chứa bùn đất, vật sắc nhọn và nhiều vi khuẩn có khả năng xâm nhập qua những vết thương tưởng chừng rất nhỏ.

Các vi khuẩn như Aeromonas và Vibrio có thể gây nhiễm trùng vết thương và diễn biến nhanh. Sau khi lội nước, người dân cần rửa sạch và lau khô chân tay. Vết thương phải được rửa bằng nước sạch và xà phòng, sát khuẩn, che phủ phù hợp. Nếu xuất hiện sưng, nóng, đỏ, đau hoặc chảy dịch, cần đến cơ sở y tế.

Vết thương dính đất, bùn còn làm tăng nguy cơ uốn ván. Với những vết thương sâu, bẩn hoặc nguy cơ cao, người dân cần được nhân viên y tế đánh giá tình trạng tiêm chủng để có chỉ định tiêm vắc-xin phù hợp.

Thời tiết lạnh, ẩm, nhà cửa ẩm mốc và điều kiện sinh hoạt thay đổi sau ngập cũng thuận lợi cho các bệnh đường hô hấp như cúm, viêm họng, viêm phổi, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi. Các biểu hiện sốt cao, ho nhiều, đau ngực hoặc khó thở cần được thăm khám thay vì tự điều trị kéo dài.

Theo bác sỹ Nguyễn Quốc Phương, nguyên tắc quan trọng sau ngập là nước rút đến đâu cần vệ sinh, khử khuẩn môi trường đến đó. Rác thải, xác động vật phải được thu gom; những vật dụng chứa nước cần được xử lý để ngăn muỗi sinh sản. Người phải tiếp xúc với nước bẩn nên đi ủng, mang găng, che kín vết thương và rửa sạch cơ thể sau khi dọn dẹp.

Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền là những nhóm cần được theo dõi sát hơn do nguy cơ diễn biến nặng nếu mắc bệnh.

Nước có thể rút chỉ sau vài giờ hoặc vài ngày, nhưng những nguy cơ sức khỏe do nguồn nước ô nhiễm, bùn đất, muỗi và thực phẩm không an toàn có thể kéo dài lâu hơn. Vì vậy, dọn sạch môi trường, bảo đảm nước và thực phẩm an toàn, xử lý đúng các vết thương và theo dõi những dấu hiệu bất thường trong những ngày sau ngập là những biện pháp quan trọng để ngăn một đợt thiên tai kéo theo những đợt bệnh tật phía sau.

Bên cạnh vệ sinh môi trường, bảo đảm nguồn nước và thực phẩm an toàn, người dân cần chủ động rà soát lịch sử tiêm chủng, nhất là với những bệnh đã có vắc-xin phòng ngừa.

Trong mùa mưa ngập, cần lưu ý các vắc-xin phòng bệnh như uốn ván, viêm gan A, thương hàn và những bệnh truyền nhiễm khác có vắc-xin dự phòng phù hợp.

Đặc biệt, người có vết thương sâu, bẩn, bị vật sắc nhọn đâm hoặc vết thương tiếp xúc với đất, bùn nên đến cơ sở y tế để được đánh giá nguy cơ uốn ván và chỉ định tiêm chủng, dự phòng phù hợp. Trẻ em cũng cần được rà soát lịch tiêm để tránh bỏ lỡ các mũi vắc-xin cần thiết, góp phần tạo thêm hàng rào bảo vệ trước nguy cơ dịch bệnh có thể gia tăng trong và sau mùa mưa bão.

Theo dược sỹ Nguyễn Tuấn Thịnh, Hệ thống Tiêm chủng Long Châu, vắc-xin uốn ván hoạt động bằng cách kích thích cơ thể tạo ra kháng thể chống lại độc tố của vi khuẩn. Nếu được tiêm đầy đủ và đúng lịch, hiệu quả phòng bệnh có thể đạt trên 95%.

Không chỉ bảo vệ người được tiêm, vắc-xin còn có ý nghĩa đặc biệt đối với phụ nữ mang thai. Kháng thể được tạo ra sau tiêm có thể truyền từ mẹ sang con, giúp phòng ngừa uốn ván sơ sinh và bảo vệ cả mẹ lẫn bé trong quá trình mang thai, sinh nở.

Tuy nhiên, miễn dịch do vắc-xin tạo ra không kéo dài suốt đời. Sau khoảng 10 năm, lượng kháng thể có thể suy giảm, vì vậy người dân cần tiêm nhắc lại theo khuyến cáo để duy trì khả năng bảo vệ.

Với sốt xuất đang diễn biến khó lường, việc phòng bệnh bằng vắc-xin là giải pháp quan trọng được nhiều chuyên gia khuyến cáo. Hiện Việt Nam lưu hành vắc-xin sốt xuất huyết Qdenga. Vắc-xin tiêm cho trẻ em từ 4 tuổi trở lên và người lớn, kể cả người đã từng mắc bệnh, giúp phòng ngừa cả 4 type virus Dengue.

Lịch tiêm gồm 2 mũi, cách nhau 3 tháng. Hiệu quả bảo vệ đạt hơn 80%, giảm nguy cơ nhập viện do sốt xuất huyết tới hơn 90% khi tiêm đủ phác đồ.

Cùng với tiêm chủng, các gia đình vẫn cần duy trì thường xuyên việc kiểm tra những vị trí có khả năng đọng nước, loại bỏ ổ sinh sản của muỗi, sử dụng các biện pháp phòng muỗi đốt và theo dõi chặt chẽ sức khỏe nếu xuất hiện sốt.

Người bệnh có biểu hiện bất thường cần được đưa đến cơ sở y tế để thăm khám, tránh tự điều trị hoặc chủ quan chờ bệnh tự khỏi, bởi diễn biến nặng của sốt xuất huyết có thể xuất hiện nhanh và đòi hỏi can thiệp y tế kịp thời.