Huyền tích Bà Chúa Muối

Phủ thờ Bà Chúa Muối ở Tam Đồng, xã Thụy Hải, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình (nay thuộc xã Thái Thụy, tỉnh Hưng Yên) là một di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu có lịch sử hơn 800 năm. Chuyện kể rằng, Bà Chúa Muối sinh đúng ngày rằm tháng Giêng nên được cha mẹ đặt tên là Nguyệt Ảnh, mang ý nghĩa “đẹp như ánh trăng rằm”.

Kỳ lạ thay, mỗi khi Nguyệt Ảnh theo cha mẹ ra đồng làm muối, mây ngũ sắc lại tỏa rợp, khiến dân làng gặp khó khăn trong việc phơi muối. Thấy vậy, cha mẹ đóng thuyền cho nàng đi buôn muối. Một lần ngược dòng Nhị Hà đưa muối lên kinh đô, thuyền của nàng gặp thuyền vua Trần Anh Tông đi ngự lãm. Nhà vua thấy Nguyệt Ảnh xinh đẹp, nết na, ứng đối tài tình nên cho thuyền rồng đưa nàng về kinh, lập làm Đệ tam cung phi. Sống trong cung cấm, giữa gấm vóc lụa là, nhưng Nguyệt Ảnh không nguôi nỗi nhớ mẹ cha và ruộng muối quê nhà. Nàng xin vua cho về quê để tròn đạo hiếu.

Về quê chẳng bao lâu, nàng lâm bệnh, dùng thuốc mãi không khỏi. Một hôm, nhìn lũ trẻ chui vào bồ nhảy múa, nàng mỉm cười rồi hóa về trời vào ngày 14 tháng Tư âm lịch.

Vô cùng thương xót, vua Trần Anh Tông sắc phong bà là Phúc thần và cho dân làng lập phủ, đền để phụng thờ. Đây là ngôi phủ duy nhất ở Việt Nam thờ Bà Chúa Muối - vị thần bảo hộ nghề muối, nằm bên cánh đồng muối cổ duy nhất còn lại của tỉnh Hưng Yên.

Hằng năm, vào ngày rằm tháng Giêng và ngày 14/4 âm lịch, đông đảo người dân, du khách thập phương về chiêm bái, dự Lễ hội Bà Chúa Muối - vị tổ nghề có công đưa hạt muối quê hương đến mọi miền đất nước. Lễ hội gắn với tục lệ mua muối đầu năm, biểu trưng cho sự mặn mà, may mắn và phước lành trong năm mới.

Sống lại di sản nghề làm muối cổ truyền

Từ bao đời nay, hạt muối đã gắn bó mật thiết và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống con người. Nghề làm muối từng nuôi sống nhiều thế hệ diêm dân ở vùng đất ven biển mặn mòi này.

Nhưng rồi nghề muối cứ dần dà mai một vì giá muối thấp, lại vất vả, người làm nghề không sống nổi đi làm các công việc khác. Cả cánh đồng muối 50 héc-ta chỉ còn lác đác những thửa ruộng được duy trì sản xuất. Ngay cả khi nhà nước đầu tư sân phơi diện tích nhỏ, téc nước… thì nguy cơ mất nghề vẫn hiện hữu. Diêm dân luôn khao khát có doanh nghiệp về đồng hành phát triển nghề làm muối.

Chủ nhiệm HTX Đại Đồng tình cờ gặp doanh nhân Tạ Xuân Tỉnh. Ban đầu, ông cũng không đặt nhiều niềm tin bởi nhiều năm qua, không ít doanh nhân đã đưa ra phương án, hứa hẹn khôi phục nghề muối nhưng tất cả rồi cũng chỉ như sóng biển vỗ về.

Với doanh nhân Tạ Xuân Tỉnh thì khác. Cuối năm 2024, như có duyên với Phủ Bà Chúa Muối, Long Phát Group đã về hợp tác với HTX Đại Đồng. Doanh nhân Tạ Xuân Tỉnh chia sẻ, Bà Chúa Muối là biểu tượng cho tinh thần lao động bền bỉ và sự che chở tâm linh đối với người dân vùng biển. Trước một nghề truyền thống có lịch sử hơn 800 năm, mục tiêu hàng đầu của Long Phát Group không dừng lại ở hiệu quả kinh doanh, mà cốt lõi là bảo tồn gốc rễ văn hóa của làng nghề muối thủ công duy nhất còn lại ở Hưng Yên, đồng thời tạo sinh kế bền vững cho diêm dân.

Gần hai năm qua, doanh nhân Tạ Xuân Tỉnh và Long Phát Group đã hành động đúng với cam kết ấy. Doanh nghiệp góp sức tôn tạo một số công trình tại Phủ Bà Chúa Muối, dựng ngôi nhà lá truyền thống để đón khách về chiêm bái và quảng bá sản phẩm; tích cực phối hợp với các nhà khoa học đầu ngành nghiên cứu về hạt muối Diêm Điền. Kết quả bước đầu đã làm rõ những điểm nổi bật, góp phần tạo dựng giá trị thương hiệu và trở thành điểm tựa để Long Phát triển khai dự án dù được dự báo còn không ít khó khăn, thử thách.

Trước hết, nơi đây gắn với tổ nghề muối Việt Nam, còn Diêm Điền là vùng đất muối lâu đời. Nghề làm muối tại đây đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cách làm muối bằng phương pháp phơi, lọc qua cát là kỹ thuật thủ công độc đáo, hiếm có trên thế giới, cần được gìn giữ và phát huy.

Bên cạnh đó, muối Diêm Điền có vị hậu ngọt đặc biệt, thích hợp làm nguyên liệu để chế biến nhiều sản phẩm mới. Theo kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học, muối Diêm Điền chứa nhiều vitamin và khoáng chất. Nước biển có độ mặn nhạt cùng hơn 60 nguyên tố vi lượng có lợi cho sức khỏe; đồng thời chứa thành phần của 12 loại muối mô.

Long Phát đã đào tạo người lao động làm muối theo quy trình chuẩn, sạch nhưng vẫn giữ phương pháp truyền thống: kết tinh muối trên mặt cát, phơi dưới nắng trời và hong khô bằng gió biển. Quy trình này giúp sản phẩm giữ được sự khác biệt so với các loại muối kết tinh trực tiếp từ nước biển.

Doanh nghiệp cũng tổ chức chế biến theo quy trình bảo đảm an toàn thực phẩm, giúp hạt muối sạch hơn và tạo ra các sản phẩm có giá trị cao hơn. Đây là cơ sở để nâng giá thu mua cho diêm dân - yếu tố then chốt nhằm duy trì và phát triển nghề muối cổ truyền.

Long Phát đã tạo ra nhiều dòng sản phẩm mới như muối tâm linh, muối ăn cao cấp, muối gia vị tổng hợp, muối ngâm chân, muối tắm, muối phục vụ y tế và công nghiệp. Doanh nghiệp tập trung xây dựng mẫu mã, bao bì; phát triển thương hiệu “Muối Diêm Điền - món quà cho sức khỏe của bạn”; đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ và mở rộng mạng lưới phân phối qua các chuỗi cửa hàng, sàn thương mại điện tử…

Đặc biệt, Long Phát tổ chức thu mua muối cho bà con với giá cao hơn trước. Nhờ đó, nghề làm muối đã khởi sắc, phục hồi rõ rệt.
Đến năm 2026, diện tích sản xuất muối đạt gần 10 ha, với 60 hộ dân tham gia và có thu nhập tốt hơn. Sản lượng hơn 400 tấn muối mỗi năm được tiêu thụ hết, thương hiệu muối Diêm Điền cũng bắt đầu vang xa.

Về hướng đi sắp tới, doanh nhân Tạ Xuân Tỉnh cho biết, doanh nghiệp sẽ tiếp tục hoàn thiện các sản phẩm hiện có, phấn đấu đạt những chứng nhận chất lượng cao và Tiêu chuẩn OCOP; đưa thương hiệu Long Phát Foods cùng muối Diêm Điền phục vụ tốt thị trường trong nước, tiến tới xuất khẩu.

Doanh nghiệp cũng dự kiến tổ chức Ngày hội “Lộc muối đầu năm” tại Phủ Bà Chúa Muối vào dịp rằm tháng Giêng, gắn với du lịch di sản; kết nối cánh đồng muối với “biển vô cực” và các hoạt động trải nghiệm làm muối. Mục tiêu là từng bước đưa nơi đây trở thành điểm đến du lịch văn hóa, tâm linh độc đáo, góp phần gia tăng giá trị kinh tế cho cộng đồng.

Doanh nhân Tạ Xuân Tỉnh mang tâm nguyện trở thành người kế tục Bà Chúa Muối, tiếp nối hành trình gìn giữ nghề làm muối - một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; đồng thời dành tâm huyết và trí tuệ để nâng tầm vị thế, giá trị của hạt muối - món quà vô giá từ biển cả đối với cuộc sống con người.

Doanh nhân Tạ Xuân Tỉnh và Long Phát Group đang trở thành một điển hình cho tinh thần phụng sự cộng đồng, quê hương, đất nước của doanh nhân, doanh nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.