Gánh nặng bệnh không lây nhiễm

Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm đang chiếm gần 3/4 gánh nặng bệnh tật tại Việt Nam, khái niệm thực phẩm an toàn cần được nhìn nhận rộng hơn, không chỉ là thực phẩm không nhiễm khuẩn, không chứa hóa chất độc hại hay thực phẩm giả, mà còn phải là thực phẩm lành mạnh, góp phần bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Nói đến an toàn thực phẩm, nhiều người thường nghĩ đến những vụ ngộ độc tập thể, thực phẩm bẩn, hàng giả hay thực phẩm chứa hóa chất độc hại.

Tuy nhiên, từ góc độ sức khỏe cộng đồng, một nguy cơ khác đang âm thầm gia tăng và để lại hậu quả lâu dài không kém, đó là chế độ ăn uống mất cân đối với sự hiện diện ngày càng phổ biến của các loại thực phẩm siêu chế biến chứa nhiều muối, đường và chất béo không lành mạnh.

Thông điệp của Ngày An toàn Thực phẩm Thế giới năm nay phản ánh sự thay đổi trong cách tiếp cận của y tế toàn cầu. An toàn thực phẩm không chỉ dừng lại ở việc phòng ngừa các nguy cơ cấp tính mà còn hướng tới xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh nhằm giảm gánh nặng bệnh tật trong tương lai.

Tại Việt Nam, bệnh không lây nhiễm hiện chiếm 73,7% gánh nặng bệnh tật toàn quốc và là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Theo số liệu của Cục Phòng bệnh, năm 2019 cả nước ghi nhận khoảng 556.000 ca tử vong, trong đó 81,4% liên quan đến các bệnh không lây nhiễm.

Đáng lo ngại, có tới 44% trường hợp tử vong xảy ra trước tuổi 70, tức là trong giai đoạn nhiều người vẫn đang là lực lượng lao động chính của gia đình và xã hội. Đây không chỉ là vấn đề y tế mà còn là thách thức kinh tế khi bệnh không lây nhiễm chiếm tới 73,7% tổng gánh nặng chi phí bệnh tật.

Theo PGS-TS.Nguyễn Thị Xuyên, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, những yếu tố nguy cơ phổ biến dẫn tới bệnh không lây nhiễm bao gồm hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, chế độ ăn thiếu rau quả, tiêu thụ quá nhiều muối, ít vận động và căng thẳng kéo dài.

Những yếu tố này góp phần làm gia tăng tình trạng thừa cân, béo phì, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp và đái tháo đường, từ đó kéo theo nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, ung thư và bệnh hô hấp mạn tính.

GS-TS.Nguyễn Viết Tiến, Phó Chủ tịch Hội đồng Y khoa Quốc gia, gọi đây là những “cơn sóng ngầm” đang từng ngày bào mòn sức khỏe cộng đồng. Theo ông, bệnh tim mạch hiện cướp đi sinh mạng của khoảng 200.000 người Việt Nam mỗi năm.

Mỗi năm cả nước ghi nhận gần 183.000 ca ung thư mới và hơn 122.000 trường hợp tử vong do ung thư. Tỷ lệ người trưởng thành mắc đái tháo đường đã lên tới 5,4%, trong khi bệnh hô hấp mạn tính ảnh hưởng tới 4,2% dân số trên 40 tuổi.

Một thực tế đáng lo ngại là nhiều bệnh nhân chỉ được phát hiện ở giai đoạn muộn. Khoảng 65% bệnh nhân ung thư phổi được chẩn đoán ở giai đoạn 3 hoặc 4. Gần một nửa số người mắc tăng huyết áp không biết mình bị bệnh và chỉ khoảng một phần ba được điều trị đúng cách.

Theo các nghiên cứu về gánh nặng bệnh tật toàn cầu, ba trong năm yếu tố nguy cơ hàng đầu tại Việt Nam xuất phát từ hành vi lối sống, trong đó có dinh dưỡng không hợp lý.

Xu hướng tiêu dùng thực phẩm trong những năm gần đây đang thay đổi nhanh chóng. Các sản phẩm chế biến sẵn, đồ uống có đường, thực phẩm đóng gói và thức ăn tiện lợi ngày càng phổ biến trong bữa ăn hàng ngày.

Mức tiêu thụ thực phẩm chế biến, đóng gói sẵn tại Việt Nam đã tăng hơn 10 lần trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2017. Nhiều nghiên cứu khoa học cho thấy chế độ ăn giàu thực phẩm chế biến sẵn làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì, đái tháo đường và bệnh tim mạch.

Thực phẩm an toàn phải là thực phẩm lành mạnh

Điều tra STEP cho thấy người Việt Nam hiện tiêu thụ trung bình khoảng 8,1g muối mỗi ngày, cao gần gấp đôi mức khuyến cáo dưới 5g/ngày của Tổ chức Y tế Thế giới. Lượng đường tự do tiêu thụ trung bình đạt 46,5g mỗi ngày, cũng vượt xa ngưỡng được khuyến nghị cho sức khỏe.

Những con số này phản ánh rõ sự mất cân đối trong khẩu phần ăn hiện nay. Nghiên cứu mới công bố trên The Milbank Quarterly của các nhà khoa học đến từ Đại học Michigan, Đại học Duke và Đại học Harvard tiếp tục chỉ ra những tác động đáng lo ngại của thực phẩm siêu chế biến.

Theo nhóm nghiên cứu, các sản phẩm này không đơn thuần được tạo ra để đáp ứng nhu cầu ăn uống mà còn được thiết kế nhằm tối đa hóa khả năng tiêu thụ. Sự kết hợp giữa đường tinh luyện và chất béo ở tỷ lệ được tính toán kỹ lưỡng tạo ra kích thích mạnh lên hệ thần kinh trung ương, kích hoạt trung tâm tưởng thưởng của não bộ.

Điều này khiến người tiêu dùng dễ cảm thấy ngon miệng hơn, ăn nhiều hơn và hình thành xu hướng lặp lại hành vi tiêu thụ. Quá trình chế biến sâu còn làm thay đổi cấu trúc tự nhiên của thực phẩm, khiến cơ thể hấp thụ nhanh hơn, đường huyết tăng nhanh hơn và tạo cảm giác đói giả, từ đó thúc đẩy ăn uống quá mức.

Các chuyên gia nhận định đây chính là nền tảng sinh học dẫn đến thừa cân, béo phì, kháng insulin và đái tháo đường.

Không chỉ vậy, các phụ gia thực phẩm được sử dụng để tối ưu hóa màu sắc, mùi vị, độ giòn, độ tan trong miệng cũng khiến não bộ ghi nhớ trải nghiệm tích cực, làm suy giảm khả năng kiểm soát khẩu phần ăn của con người.

Một trong những thách thức hiện nay là nhiều sản phẩm được quảng bá với các thông điệp hấp dẫn như bổ sung vitamin, ít béo hoặc phù hợp với lối sống năng động. Tuy nhiên, đằng sau những thông điệp đó, nhiều sản phẩm vẫn chứa hàm lượng đường, muối và chất béo bão hòa cao.

Việc tiêu thụ thường xuyên các sản phẩm này có thể dẫn đến tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, tăng đường huyết và làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ, ung thư cũng như nhiều bệnh không lây nhiễm khác.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng đã đến lúc cần mở rộng khái niệm an toàn thực phẩm. Thực phẩm an toàn không chỉ là thực phẩm không gây ngộ độc mà còn phải là thực phẩm hỗ trợ duy trì sức khỏe lâu dài.

Người tiêu dùng cần được hỗ trợ để nhận biết và lựa chọn các sản phẩm lành mạnh hơn thông qua hệ thống ghi nhãn dinh dưỡng rõ ràng, dễ hiểu trên bao bì. Hình thành thói quen đọc nhãn dinh dưỡng trước khi mua sản phẩm là bước đầu tiên giúp mỗi cá nhân chủ động bảo vệ sức khỏe của mình.

Bên cạnh đó, cần xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh hơn bằng các chính sách hạn chế tiếp thị thực phẩm không lành mạnh, đặc biệt đối với trẻ em, đồng thời khuyến khích sản xuất và tiêu dùng các sản phẩm có lợi cho sức khỏe.

Giảm đồ uống có đường, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, kiểm soát khẩu phần ăn và duy trì vận động là những lựa chọn đơn giản nhưng mang lại lợi ích lâu dài.