Theo định hướng của dự thảo, hoạt động giám sát sẽ được triển khai trên phạm vi rộng, từ cơ sở y tế, trường học, nơi làm việc đến cộng đồng dân cư, nhằm theo dõi sát tình hình bệnh tật, nhận diện sớm các yếu tố nguy cơ và xây dựng các biện pháp phòng bệnh hiệu quả.

Dự thảo xác định nhóm đối tượng giám sát khá toàn diện, bao gồm người đang mắc bệnh không lây nhiễm, người tử vong do các bệnh này, người có nguy cơ mắc bệnh cũng như các yếu tố nguy cơ gây bệnh trong cộng đồng.

Trong đó, nhiều bệnh không lây nhiễm phổ biến được đưa vào danh mục theo dõi như ung thư gan, ung thư phổi, ung thư vú, ung thư cổ tử cung, ung thư tiền liệt tuyến và ung thư đại tràng.

Bên cạnh đó là các bệnh tim mạch như tăng huyết áp và đột quỵ; nhóm bệnh rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường type 2; các bệnh hô hấp mạn tính như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hen phế quản; cùng với bệnh thận mạn.

Không chỉ dừng ở việc theo dõi người bệnh, dự thảo còn yêu cầu giám sát toàn bộ các trường hợp tử vong do bệnh không lây nhiễm nhằm đánh giá chính xác hơn gánh nặng bệnh tật. Đồng thời, những người có nguy cơ mắc bệnh - tức là có ít nhất một yếu tố nguy cơ gây bệnh - cũng nằm trong diện được theo dõi.

Các yếu tố nguy cơ được xác định khá rộng, bao gồm cả hành vi, lối sống, tình trạng sức khỏe và môi trường sống. Nhóm nguy cơ liên quan đến hành vi và lối sống gồm hút thuốc lá, sử dụng rượu bia, chế độ dinh dưỡng không hợp lý và thiếu hoạt động thể lực.

Nhóm nguy cơ do rối loạn chuyển hóa bao gồm huyết áp cao, thừa cân béo phì với chỉ số BMI trên 23, vòng eo cao (trên 80 cm đối với nữ và trên 90 cm đối với nam), đường huyết cao và rối loạn lipid máu.

Đáng chú ý, dự thảo cũng đưa các yếu tố nguy cơ từ môi trường vào hệ thống giám sát, trong đó có ô nhiễm không khí với bụi mịn PM2.5 và khí CO; ô nhiễm đất và nước do kim loại nặng như chì, thủy ngân và asen. Ngoài ra, một số yếu tố khác như tiền sử gia đình mắc bệnh, tuổi, giới tính hay đặc điểm chủng tộc cũng được xem xét trong đánh giá nguy cơ bệnh tật.

Để triển khai hệ thống giám sát, dự thảo quy định chi tiết nội dung thu thập thông tin đối với từng nhóm đối tượng. Đối với người mắc bệnh không lây nhiễm, cơ quan y tế sẽ thu thập các thông tin cơ bản như họ tên, mã định danh cá nhân, tuổi, giới, dân tộc, nghề nghiệp, số điện thoại và địa chỉ cư trú. Đồng thời, các dữ liệu liên quan đến bệnh cũng được ghi nhận như chẩn đoán bệnh, thời điểm phát hiện, cơ sở y tế chẩn đoán và quá trình quản lý, điều trị.

Với các trường hợp tử vong do bệnh không lây nhiễm, hệ thống giám sát sẽ thu thập thêm thông tin về ngày và nơi tử vong, việc khám hoặc điều trị tại cơ sở y tế trong vòng 30 ngày trước khi tử vong, cũng như nguyên nhân chính gây tử vong theo mã phân loại bệnh quốc tế.

Các dữ liệu về diễn biến bệnh trước khi tử vong, triệu chứng, hội chứng bệnh tật dẫn đến tử vong, tiền sử mắc bệnh mạn tính và lịch sử điều trị cũng sẽ được tổng hợp để phục vụ công tác đánh giá và phân tích.

Với nhóm người có nguy cơ mắc bệnh, hệ thống giám sát sẽ ghi nhận thông tin cá nhân, tình trạng sức khỏe và đánh giá các yếu tố nguy cơ như hút thuốc, sử dụng rượu bia, mức độ hoạt động thể lực hay chế độ dinh dưỡng.

Khi theo dõi đồng thời cả tình trạng bệnh và các yếu tố nguy cơ được kỳ vọng sẽ giúp cơ quan y tế xây dựng các biện pháp can thiệp sớm, thay vì chỉ tập trung vào điều trị khi bệnh đã tiến triển.

Theo dự thảo, hoạt động giám sát sẽ được triển khai dưới nhiều hình thức, bao gồm giám sát thường xuyên thông qua hệ thống y tế và các cuộc điều tra định kỳ trong cộng đồng. Cứ 5 năm, một cuộc điều tra quốc gia về yếu tố nguy cơ bệnh không lây nhiễm sẽ được thực hiện để cập nhật bức tranh tổng thể về sức khỏe cộng đồng.

Việc xây dựng hệ thống giám sát đồng bộ được kỳ vọng sẽ giúp cơ quan quản lý nắm bắt chính xác hơn thực trạng bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam, từ đó hoạch định các chính sách phòng bệnh và can thiệp y tế hiệu quả.

Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm đang trở thành nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và gánh nặng y tế, cách tiếp cận dựa trên giám sát nguy cơ được xem là nền tảng quan trọng để chuyển trọng tâm từ điều trị sang phòng bệnh, bảo vệ sức khỏe cộng đồng một cách bền vững.