Phần lớn người mắc có thể hồi phục sau vài ngày, nhưng cúm vẫn có khả năng gây viêm phổi, suy hô hấp và những biến chứng nghiêm trọng ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền.

Cúm mùa là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính do virus cúm gây ra, có khả năng lây nhiễm cao qua các giọt bắn và dịch tiết đường hô hấp của người bệnh lúc ho, hắt hơi.

Các triệu chứng thường gặp gồm sốt, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi, sổ mũi, đau họng và ho. Phần lớn trường hợp diễn biến nhẹ và có thể hồi phục trong khoảng 2-7 ngày.

Tuy nhiên, việc coi cúm chỉ là một bệnh hô hấp thông thường có thể khiến người bệnh bỏ qua nguy cơ diễn biến nặng. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch có nguy cơ cao gặp biến chứng.

Cúm có thể dẫn tới viêm phổi và nhiều biến chứng nghiêm trọng khác. Ở những trường hợp nặng, người bệnh có thể suy hô hấp, phải áp dụng các biện pháp hồi sức chuyên sâu, thậm chí hỗ trợ bằng ECMO và đối mặt nguy cơ tử vong nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.

Chuyên gia dịch tễ học, bác sỹ Trương Hữu Khanh cho biết, thời tiết chuyển từ nóng sang lạnh là giai đoạn cần đặc biệt lưu ý với bệnh cúm. Nhiệt độ thấp có thể giúp virus tồn tại lâu hơn ngoài môi trường, qua đó làm tăng khả năng lây lan. Người mắc cúm trong thời tiết lạnh cũng có thể xuất hiện triệu chứng kéo dài hoặc diễn biến nặng hơn.

Nguy cơ lây nhiễm càng đáng lưu ý tại trường học, công sở, phương tiện công cộng và những không gian kín, đông người, có nhiều hoạt động tiếp xúc gần. Đây là điều kiện thuận lợi để các tác nhân gây bệnh đường hô hấp phát tán từ người sang người.

Về sai lầm điều trị cúm mùa theo BSCKII Nguyễn Trung Cấp, Phó Giám đốc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, hai trường hợp trên cho thấy cúm mùa không đơn thuần là những cơn sốt, đau đầu hay sổ mũi kéo dài vài ngày. Trong một số trường hợp, virus cúm có thể gây tổn thương nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp tính mạng nếu người bệnh chủ quan hoặc không được điều trị kịp thời.

Ông cho biết, đa số người mắc cúm diễn biến nhẹ và có thể tự khỏi. Tuy nhiên, vẫn có một tỷ lệ bệnh nhân chuyển nặng, phải điều trị hồi sức tích cực, thậm chí tử vong. Đây là thực tế các bác sĩ thường xuyên ghi nhận tại Khoa Cấp cứu của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương.

Theo chuyên gia, cúm mùa thường diễn biến nặng theo hai hướng. Thứ nhất, ở người cao tuổi hoặc người có bệnh nền, virus cúm làm các bệnh mạn tính mất kiểm soát, khiến người bệnh dễ rơi vào đợt cấp. Người mắc bệnh tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, đái tháo đường... có nguy cơ cao gặp các biến chứng như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết và tử vong.

Xu hướng thứ hai là virus cúm trực tiếp gây tổn thương nhiều cơ quan ngay cả ở người trẻ khỏe mạnh. Ngoài viêm phổi nặng dẫn đến suy hô hấp, người bệnh còn có thể bị viêm cơ tim, viêm màng ngoài tim và nhanh chóng rơi vào tình trạng nguy kịch. Trường hợp nam thanh niên 24 tuổi phải thở máy, lọc máu và can thiệp ECMO là minh chứng rõ ràng cho những diễn biến khó lường của căn bệnh này.

Theo BSCKII Nguyễn Trung Cấp, cúm mùa không chỉ gây tổn thương đường hô hấp mà còn tạo gánh nặng lớn đối với sức khỏe và kinh tế của người bệnh. Các thống kê cho thấy mắc cúm có thể làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim từ 6-10 lần và tăng nguy cơ đột quỵ lên khoảng 8 lần.

Đối với người mắc đái tháo đường, nguy cơ nhập viện sau khi nhiễm cúm cao gấp hơn 6 lần, trong khi nguy cơ tử vong tăng từ 2-3 lần so với người bình thường. Virus cúm cũng có thể làm suy giảm miễn dịch, tạo điều kiện cho vi khuẩn gây viêm phổi bội nhiễm, nhiễm khuẩn huyết và nhiều biến chứng nguy hiểm khác.

Riêng ở người cao tuổi, sau một đợt cúm nặng, người bệnh có thể mất khả năng vận động, giảm khả năng tự chăm sóc bản thân và phải mất nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng mới hồi phục.

Ngoài gánh nặng sức khỏe, chi phí điều trị cúm biến chứng cũng rất lớn. Một trường hợp phải điều trị tại khoa hồi sức tích cực với các kỹ thuật như thở máy, lọc máu liên tục, ECMO cùng các thuốc kháng sinh, kháng nấm thế hệ mới có thể tiêu tốn từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng. Chưa kể những tổn thất lâu dài về sức khỏe, khả năng lao động và chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Theo các bác sỹ, điều đáng tiếc là phần lớn những ca bệnh nặng đều có điểm chung là người bệnh chủ quan trong những ngày đầu mắc cúm.

BSCKII Nguyễn Trung Cấp cho biết, việc nghỉ ngơi, điều trị triệu chứng tại nhà đối với người mắc cúm nhẹ và không thuộc nhóm nguy cơ cao là phù hợp. Tuy nhiên, nhiều người đã bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo bệnh chuyển nặng, chỉ nhập viện khi đã xuất hiện suy hô hấp hoặc tổn thương đa cơ quan.

Một sai lầm phổ biến khác là tự ý sử dụng kháng sinh hoặc các thuốc chứa corticoid. Do cúm mùa do virus gây ra nên kháng sinh không có tác dụng điều trị. Trong khi đó, việc lạm dụng corticoid có thể làm suy giảm miễn dịch, tạo điều kiện để virus và vi khuẩn phát triển mạnh hơn, làm tăng nguy cơ bội nhiễm và khiến bệnh diễn biến phức tạp.

Các bác sỹ cũng khuyến cáo người dân không sử dụng thuốc hạ sốt chứa Aspirin khi mắc cúm vì có nguy cơ gây hội chứng Reye - biến chứng hiếm gặp nhưng rất nguy hiểm, có thể dẫn đến tổn thương não và suy gan cấp.

Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao kéo dài trên 48 giờ không giảm, đau tức ngực, khó thở, thở nhanh, nôn nhiều, không ăn uống được hoặc có biểu hiện lơ mơ, lú lẫn để được điều trị kịp thời.

Về phòng bệnh bằng biện pháp chủ động bằng vắc-xin, theo bác sỹ Nguyễn Văn My, Hệ thống Tiêm chủng Long Châu, hiệu quả bảo vệ có thể lên tới khoảng 90%. Tuy nhiên, khả năng bảo vệ thường chỉ duy trì từ 6-12 tháng do virus cúm liên tục biến đổi và xuất hiện các chủng lưu hành mới mỗi năm.

Vì vậy, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo mọi người nên tiêm nhắc vắc-xin cúm hằng năm, với khoảng cách tối thiểu 12 tháng giữa hai mũi tiêm để duy trì hiệu quả phòng bệnh tối ưu. Khuyến cáo này đặc biệt quan trọng đối với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch - những nhóm có nguy cơ cao gặp biến chứng nặng khi mắc cúm.

Theo bác sỹ Nguyễn Văn My, cơ thể cần khoảng hai tuần sau tiêm để hình thành lượng kháng thể bảo vệ. Do đó, người dân nên chủ động tiêm phòng trước mùa dịch hoặc ngay khi có điều kiện, thay vì chờ đến khi dịch bùng phát. "Không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc cúm, vắc-xin còn góp phần làm giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh nếu không may nhiễm virus, đồng thời hạn chế nguy cơ nhập viện, viêm phổi, suy hô hấp, biến cố tim mạch và tử vong", bác sỹ Nguyễn Văn My nhấn mạnh.

Cùng với tiêm chủng, những biện pháp vệ sinh cá nhân vẫn có ý nghĩa quan trọng trong cắt đường lây truyền. Người dân cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch, nhất là sau ho, hắt hơi, trước bữa ăn hoặc sau tiếp xúc với dịch tiết đường hô hấp. Hạn chế đưa tay chưa được vệ sinh lên mắt, mũi, miệng để giảm nguy cơ virus xâm nhập cơ thể.

Lúc ho hoặc hắt hơi, nên che miệng, mũi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay áo, bỏ khăn giấy đã sử dụng đúng chỗ và vệ sinh tay ngay sau đó. Người đang sốt, ho, sổ mũi hoặc có biểu hiện nghi mắc bệnh đường hô hấp nên đeo khẩu trang lúc tiếp xúc với người khác, đặc biệt tại khu vực đông người.

Người mắc hoặc nghi mắc cúm cũng cần hạn chế tiếp xúc gần với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền. Không gian sinh hoạt trong gia đình nên được giữ thông thoáng, các bề mặt thường xuyên tiếp xúc cần được vệ sinh và trẻ nhỏ nên hạn chế đến khu vực đông người trong giai đoạn bệnh hô hấp gia tăng.

Duy trì chế độ ăn đa dạng, đủ dinh dưỡng, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và hạn chế thức khuya giúp cơ thể duy trì thể trạng tốt. Người mắc cúm có thể sử dụng đồ uống ấm phù hợp để giảm cảm giác khó chịu, nhưng các biện pháp hỗ trợ không thể thay thế vắc-xin phòng bệnh hoặc thuốc điều trị trong trường hợp có chỉ định.

Không phải tất cả người mắc cúm đều cần nhập viện hoặc sử dụng thuốc kháng virus. Tuy nhiên, người thuộc nhóm nguy cơ cao cần thận trọng ngay từ những triệu chứng đầu tiên và không nên kéo dài việc tự điều trị nếu sức khỏe diễn biến bất thường.