Động lực tăng trưởng cũ chạm giới hạn

Nhận định được bà Mariam J. Sherman, Giám đốc Cụm quốc gia Ngân hàng Thế giới (World Bank) phụ trách Việt Nam, Campuchia và Lào, đưa ra tại Diễn đàn Doanh nghiệp Anh - Việt Nam với chủ đề “Tầm nhìn 2045: Kiến tạo nền kinh tế thu nhập cao, giá trị cao”. Sự kiện diễn ra ngày 29/10 tại TP.HCM trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa Thu 2026.

Theo bà Sherman, công cuộc Đổi mới đã giúp Việt Nam đạt được những thành tựu kinh tế đáng kể, từ một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới trở thành nền kinh tế thu nhập trung bình năng động, với GDP bình quân đầu người tăng gấp sáu lần, lên hơn 5.000 USD.

Thành công này được xây dựng trên một công thức đã phát huy hiệu quả đặc biệt, gồm mở cửa thương mại và thu hút đầu tư nước ngoài, tích lũy vốn nhanh và chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ.

“Nhưng công thức đã đưa Việt Nam đến vị trí hiện nay sẽ không đưa Việt Nam lên mức thu nhập cao”, bà nói, các động lực gồm lao động dồi dào, tích lũy vốn nhanh và hội nhập thương mại ngày càng sâu, đang dần chạm giới hạn.

Theo đại diện World Bank, thách thức hiện nay không đơn thuần là tiếp tục mở rộng quy mô sản xuất hay tăng kim ngạch xuất khẩu, mà phải nâng cao tỷ lệ giá trị được giữ lại trong nền kinh tế.

Để làm được điều đó, doanh nghiệp Việt Nam cần từng bước chuyển từ các hoạt động gia công, lắp ráp sang thiết kế, kỹ thuật, logistics, nghiên cứu ứng dụng và các dịch vụ có giá trị cao.

Các chương trình phát triển nhà cung cấp, hỗ trợ nâng cấp công nghệ, cải thiện năng lực quản trị và đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng quốc tế sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc giúp doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

Song song với nâng cấp doanh nghiệp, chất lượng nguồn nhân lực cũng phải thay đổi. Theo World Bank, tỷ lệ doanh nghiệp xuất khẩu phản ánh tình trạng thiếu lao động được đào tạo phù hợp đã tăng từ 5% năm 2009 lên 20% năm 2023.

Vấn đề không chỉ nằm ở số lượng lao động có kỹ năng, mà còn ở sự chênh lệch giữa nội dung đào tạo và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.

Bà Sherman cho rằng, thách thức về việc làm của Việt Nam đang chuyển từ số lượng sang chất lượng. Vì vậy, chính sách phát triển nguồn nhân lực cần gắn chặt hơn với nhu cầu của các ngành sản xuất, dịch vụ có giá trị gia tăng cao.

Kiến tạo động lực tăng trưởng cho giai đoạn mới

Bên cạnh nâng cao năng suất, đại diện World Bank nhấn mạnh Việt Nam cần giải quyết đồng thời những điểm nghẽn về hạ tầng, năng lượng, nguồn vốn và thể chế để chuyển sang mô hình tăng trưởng giá trị cao.

Trong lĩnh vực hạ tầng, nhu cầu đầu tư của Việt Nam được ước tính khoảng 400 tỷ USD, trong khi kế hoạch đầu tư công giai đoạn 2026 - 2030 lên tới khoảng 320 tỷ USD. Tuy nhiên, theo bà Sherman, vấn đề không chỉ nằm ở quy mô nguồn vốn mà còn ở hiệu quả phân bổ và sử dụng vốn.

Tình trạng giải ngân đầu tư công chậm, chi tiêu dàn trải trên quá nhiều dự án, và chi bảo trì chiếm chưa đến 6% tổng chi cho thấy dư địa đáng kể để nâng cao hiệu quả đầu tư công. Đồng thời, Việt Nam cần huy động mạnh hơn nguồn lực tư nhân thông qua các cơ chế chia sẻ rủi ro minh bạch và xây dựng những dự án có khả năng tiếp cận vốn vay.

Theo bà Sherman, cải cách thể chế mới là yếu tố nền tảng quyết định thành công của quá trình chuyển đổi. Bà nhận định thể chế là “điểm nghẽn của các điểm nghẽn” trên con đường hướng tới mục tiêu thu nhập cao năm 2045.

Một nền kinh tế phức tạp, dựa trên đổi mới sáng tạo đòi hỏi Nhà nước cần tiếp tục chuyển từ vai trò người hoạch định và người sản xuất sang người kiến tạo và người điều tiết của một khu vực tư nhân năng động.

Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân được đánh giá là bước tiến quan trọng. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra là thu hẹp khoảng cách giữa chủ trương chính sách và thực tiễn triển khai.

Theo đại diện World Bank, một nền kinh tế giá trị cao cũng cần các thị trường tài chính sâu hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn. Theo bà, việc FTSE Russell nâng hạng Việt Nam lên thị trường mới nổi đã có hiệu lực, với sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới. Tiếp tục cải cách thị trường vốn, tài chính xanh và ngân hàng có thể tạo nguồn tài chính dài hạn mà nhu cầu đầu tư của Việt Nam đòi hỏi.

Đồng quan điểm, bà Wanming Du, Giám đốc Chính sách Chỉ số khu vực Châu Á – Thái Bình Dương của FTSE Russell cho rằng việc nâng hạng thị trường chứng khoán đã đưa Việt Nam vào phạm vi quan tâm của cộng đồng nhà đầu tư tổ chức quốc tế rộng lớn hơn.

Theo bà, hệ sinh thái đầu tư sử dụng các chỉ số FTSE Russell làm chuẩn tham chiếu hiện gắn với khoảng 20.000 tỷ USD tài sản toàn cầu. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa toàn bộ nguồn vốn trên sẽ chảy vào Việt Nam.

“Ý nghĩa lớn nhất của nâng hạng không nằm ở lượng vốn vào ngay lập tức, mà ở việc đưa Việt Nam hiện diện rõ nét trước một cộng đồng đầu tư toàn cầu quy mô hàng nghìn tỷ USD”, bà nói.

Bà Wanming Du lưu ý, việc được đưa vào bộ chỉ số mở ra cơ hội để thu hút dòng vốn, nhưng không tự động đảm bảo rằng dòng vốn đó sẽ ở lại lâu dài. Nhà đầu tư còn đánh giá thanh khoản, khả năng tiếp cận thị trường, tính minh bạch, quản trị doanh nghiệp và hiệu quả vận hành. Khi trở thành thị trường mới nổi, Việt Nam cũng phải cạnh tranh trực tiếp với các thị trường cùng nhóm để thu hút nguồn vốn toàn cầu.

Vì vậy, nâng hạng là một dấu mốc lớn trên thị trường tài chính, nhưng giá trị dài lâu của nó sẽ được đong đếm bằng những đóng góp thiết thực cho nền kinh tế thực.

“Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc chuyển đổi lớn lần thứ hai”, bà Sherman nói, nếu cuộc Đổi mới đầu tiên đưa hàng triệu lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và hình thành nền tảng xuất khẩu quy mô lớn, thì giai đoạn tiếp theo phải đưa doanh nghiệp Việt Nam tiến lên những công đoạn có giá trị cao hơn trong chuỗi sản xuất toàn cầu.