Sáng 4/11, thảo luận tại hội trường về dự án Luật Định danh và xác thực điện tử, đại biểu Phạm Trọng Nhân (TP.HCM) nhấn mạnh, một khi máy móc có thể làm giả như thật bất kỳ gương mặt nào và xử lý biến hoá ở tốc độ lượng tử, thì niềm tin của người dân chỉ còn dựa vào sự chặt chẽ, minh định của thể chế mà thôi. Vì thế, Luật ban hành phải bảo đảm không một người dân nào phải có nghĩa vụ đi chứng minh:  mình là chính mình.

Ông Nhân nói, tính đến ngày 2/10, ngành ngân hàng đã đối chiếu sinh trắc học cho hơn 175 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân. Nhưng ngày 8/10, Vụ trưởng Vụ Thanh toán Ngân hàng Nhà nước nhấn mạnh: sinh trắc học không phải là giải pháp duy nhất chống lừa đảo. Năm nay, theo báo cáo của Entrust, cứ năm lượt tấn công gian lận sinh trắc thì có một lượt dùng deepfake; còn tấn công chèn dữ liệu, bỏ qua camera để đưa thẳng video giả vào luồng xác thực, tăng 40% một năm.

Điểm c khoản 1 Điều 25 quy định mức xác thực cao nhất là mức độ 3. Mức này dùng tối thiểu hai yếu tố, trong đó có ít nhất một yếu tố đặc trưng, trên thực tế chủ yếu là khuôn mặt, giọng nói, vân tay.

“Luật đang mặc nhiên coi sinh trắc là thứ khó giả nhất. Giả định này đến nay không còn đủ mạnh: sinh trắc vẫn cần, nhưng không thể đứng một mình. Tháng 6 năm nay, Công an Thanh Hóa triệt phá đường dây mua bán gần 1.000 tài khoản ngân hàng: các đối tượng lấy ảnh chụp sẵn của chủ tài khoản, dựng thành video bằng phần mềm, can thiệp thiết bị, đưa vào thay camera để qua mặt sinh trắc của nhiều ngân hàng”, ông Nhân nói.

Theo đại biểu, mật khẩu bị lộ thì đổi được, thẻ bị mất thì khóa được, còn khuôn mặt bị lộ thì cả đời không đổi được. “Mà khuôn mặt, giọng nói của mỗi chúng ta nằm sẵn trên mạng xã hội. Chúng ta đang có một chiếc chìa khóa treo sẵn ngoài cửa, rồi luật lại đặt nó vào vị trí là chìa khóa chính”, đại biểu nhìn nhận.

Đáng nói hơn, theo ông Nhân là hệ quả pháp lý. Điểm a khoản 1 Điều 29 quy định kết quả xác thực có giá trị xác nhận chủ thể tham gia giao dịch. Còn Khoản 4 Điều 28 thì coi đó là nguồn chứng cứ. Dự thảo đã có quyền khiếu nại, bồi thường và nhật ký quyết định, nhưng chưa nói ai phải chứng minh. Khi kẻ gian dùng ảnh, video giả vượt qua mức độ 3, và  kết quả xác thực ở mức cao nhất lại trở thành chứng cứ bất lợi đầu tiên cho chính người bị hại, khi đó người bị hại có nguy cơ phải tự chứng minh: mình không phải là mình, ông Nhân cảnh báo.

Vị đại biểu TP.HCM đặt vấn đề, vậy một bà cụ ở vùng sâu, vùng quê bị chiếm đoạt tài khoản sẽ chứng minh bằng cách nào? Và phải chăng, mức xác thực càng cao thì người dân càng khó đòi lại công bằng?

Theo đại biểu Nhân, cái khó của Việt Nam là chưa làm chủ hoàn toàn các mô hình AI, trong khi công cụ làm giả phát triển rất nhanh ở tốc độ lượng tử và cực kỳ tinh vi. Khoản 2 Điều 43 đã yêu cầu kiểm thử độc lập trước khi sử dụng và giám sát liên tục, nhưng chưa có kiểm định lại độc lập định kỳ, cũng không buộc công khai kết quả.

Tuy nhiên, ông Nhân đề cập một thông tin rất mới là ngày 3/11, Viettel và Ban Cơ yếu Chính phủ ra mắt chip bảo mật do kỹ sư Việt Nam thiết kế, tích hợp thuật toán mật mã quốc gia, định hướng đưa vào thiết bị chữ ký số và chip định danh. Ảnh khuôn mặt có thể bị chụp lại, còn khóa mật mã trong chip thì không lấy ra được; chip do mình làm chủ thì mình tự kiểm chứng được đến tận lõi của nó.

Từ những phân tích trên, đại biểu Nhân kiến nghị gia cố quy định mức xác thực tối thiểu bắt buộc theo rủi ro giao dịch, không để bên sử dụng hoàn toàn tự chọn như khoản 2 Điều 25.

Cụ thể là bổ sung: chuẩn hóa nội dung mức độ 3 và bắt buộc áp dụng mức này cho giao dịch thuộc danh mục rủi ro cao. Mức độ 3 phải có yếu tố sở hữu gắn với phần cứng như chip trên thẻ căn cước, không chỉ dựa vào camera và tin nhắn trên cùng một chiếc điện thoại (điện thoại bị can thiệp thì cả gương mặt qua camera lẫn mã OTP gửi về máy đều không còn đáng tin).

Điều 27 (kiểm tra phương tiện xác thực điện tử) phải kiểm tra cả toàn vẹn thiết bị và kênh thu nhận để chặn tấn công chèn dữ liệu. Người yếu thế phải có phương thức thay thế tương đương. Về lâu dài, Điều 5 nên ưu tiên, theo lộ trình, chip và thuật toán mật mã do Việt Nam làm chủ, đã kiểm định - áp dụng cho Hệ thống định danh - xác thực điện tử và các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị.

Cùng với đó, theo đại biểu, cần bổ sung vào Điều 29 nguyên tắc: khi chủ thể đã kịp thời thông báo và khiếu nại danh tính bị sử dụng trái phép, kết quả xác thực không mặc nhiên là chứng cứ chính chủ. Theo đó cơ quan, tổ chức thực hiện xác thực có nghĩa vụ chứng minh quá trình xác thực đã tuân thủ đầy đủ yêu cầu chống giả mạo. Đồng thời, khoản 2 Điều 43 cần thêm nghĩa vụ kiểm định lại độc lập định kỳ - và khi có phương thức tấn công mới, báo cáo cơ quan quản lý và công khai kết luận tổng hợp.

Cho rằng “nếu không thể bắt hết hàng giả thì trước mắt phải đóng dấu được hàng thật”, ông Nhân nói điểm c khoản 1 Điều 7 đã cho phép định danh hình ảnh, âm thanh, video, cần bổ sung nghĩa vụ: các video, hình ảnh, phát ngôn chính thức của các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị phát hành trên môi trường số, theo lộ trình, phải gắn danh tính điện tử để người dân kiểm chứng ngay trên VNeID.

Cùng với đó, phần mềm đã là đối tượng được định danh, nhưng khi một tác tử AI thay mặt cán bộ hay người dân giao dịch, thì luật cần quy định phạm vi, hạn mức do chính chủ thể thiết lập, và nhật ký phải ghi rõ người hay máy đã thực hiện.