Mô hình trồng nấm dưới mái pin năng lượng mặt trời không chỉ giúp tăng 25% sản lượng, mà còn mở ra một cách làm mới, đặt hiệu quả kinh tế song hành cùng phát triển bền vững.

Mô hình “2 trong 1” từ cây nấm

“Tôi là Cưng Nấm - kỹ sư nấm ăn và nấm dược liệu. Tôi chia sẻ mọi thứ về nấm”, Hoàng Khắc Cưng, Giám đốc sản xuất CTCP Thực phẩm xanh Thành Đồng (xã Hòa Phú, tỉnh Đắk Lắk), chia sẻ ngắn gọn như vậy với phóng viên Báo Tài chính Đầu tư.

Là sinh viên Học viện Nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt lại là khóa đầu tiên của chuyên ngành công nghệ sinh học nấm ăn, nấm dược liệu (thuộc Khoa Công nghệ sinh học), Hoàng Khắc Cưng luôn tâm niệm phải làm sao để có thể áp dụng khoa học vào sản xuất nông nghiệp, góp phần phát triển kinh tế địa phương.

Sau khi ra trường, Cưng được giữ lại làm việc tại Viện Nghiên cứu và Phát triển nấm ăn, nấm dược liệu. Công việc ổn định, môi trường chuyên môn thuận lợi, nhưng quá trình hỗ trợ thực tế tại các trang trại nấm khiến anh nhận ra một nghịch lý đáng buồn: nấm khó bảo quản nên càng sản xuất nhiều, người trồng nấm càng phải bỏ đi nhiều, “lắm lúc nấm làm ra không biết bán cho ai”.

Tình cờ vào năm 2021, Cưng có chuyến công tác đến Đắk Lắk - địa phương có thổ nhưỡng, khí hậu phù hợp để trồng nấm. Anh nhận thấy tại đây, nhiều mô hình điện mặt trời áp mái đã phát triển, nhưng phần không gian phía dưới lại bị bỏ trống; trong khi theo đánh giá của Cưng, không gian đó hoàn toàn có thể tận dụng để phát triển nông nghiệp.

Sau nhiều đêm trăn trở suy nghĩ, Cưng mạnh dạn xin nghỉ việc, vào Đắk Lắk góp vốn khởi nghiệp cùng CTCP Thực phẩm xanh Thành Đồng để hiện thực hóa dự án sản xuất, chế biến và thương mại nấm ăn, nấm dược liệu dưới mái pin năng lượng mặt trời. Anh cho biết, Thành Đồng không phải là đơn vị đầu tiên triển khai mô hình, bởi trước đó đã có một số bên làm theo kiểu sản xuất điện mặt trời kết hợp nông nghiệp. Tuy nhiên, các mô hình này chủ yếu tập trung vào bán điện, làm nông nghiệp chỉ mang tính phụ trợ hoặc “đối phó”.

“Tôi tự tin rằng, chúng tôi là đơn vị tiên phong, làm đúng, làm thật trong mô hình điện mặt trời kết hợp với sản xuất nông nghiệp”, đại diện Thành Đồng nói và tiết lộ thêm, thời gian đầu doanh thu của mô hình chủ yếu từ bán điện, nhưng đến năm 2025, việc trồng nấm đã đem lại hiệu quả tốt hơn. Họ cũng dự kiến năm nay doanh thu từ nấm có thể cao gấp đôi so với bán điện.

Trong mô hình sản xuất nấm dưới mái pin mặt trời, anh Cưng giải thích rằng mái pin vừa tạo ra điện sạch để giúp giảm chi phí vận hành mô hình, vừa che nắng, giảm nhiệt, ổn định độ ẩm, tạo môi trường thích hợp cho nấm phát triển. Ngược lại, tấm pin mặt trời sẽ hấp thụ nhiệt và nóng lên, nhưng vì nấm phía dưới luôn cần được tưới mát nên nhiệt độ tấm pin sẽ giảm theo, từ đó tăng hiệu suất và tuổi thọ cho tấm pin mặt trời.

Anh Cưng cũng tiết lộ, so với các mô hình trồng nấm thông thường, mô hình sản xuất của Thành Đồng giúp tăng sản lượng nấm lên 25%. Đồng thời, khi mang đi kiểm nghiệm, dược tính trong các loại nấm dược liệu của Thành Đồng còn cao hơn một số dòng nấm cùng loại của Hàn Quốc hay Trung Quốc.

Mở rộng hệ sinh thái nấm xanh

Với tổng diện tích khu sản xuất khoảng 5 ha, Thành Đồng đang có 6.000 m2 được sử dụng trực tiếp cho hoạt động trồng nấm dưới mái pin năng lượng mặt trời, phần còn lại là vườn trồng cây ăn quả.

Đại diện doanh nghiệp tự hào cho biết mô hình của họ phát triển theo hướng tuần hoàn, trong đó phụ phẩm nông nghiệp từng bị bỏ đi như mùn cưa, rơm rạ được tận dụng để trồng các dòng nấm dược liệu như linh chi, đầu khỉ, vân chi. Sau khi thu hoạch nấm dược liệu, bã thải được tái sử dụng để trồng các loại nấm ăn hằng ngày như nấm sò, nấm bào ngư, nấm mộc nhĩ. Ba đến bốn tháng tiếp theo, khi các loại nấm ăn hết tuổi thu hoạch, phần bã thải này lại được thu gom, ủ làm phân vi sinh bón cho các loại cây ăn quả trong vườn như sầu riêng, bơ.

Nhờ chu trình sản xuất khép kín, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, năm 2025, Thành Đồng đã trở thành nhà cung cấp nguyên liệu nấm dược liệu đầu vào cho nhiều công ty sản xuất thuốc lớn tại Việt Nam, “thậm chí cung không đủ để đáp ứng cầu”.

Ngoài ra, để khắc phục vấn đề khó bảo quản của nấm tươi, anh Cưng cùng các cộng sự đã chủ động đầu tư vào chế biến sâu, đưa ra thị trường các dòng sản phẩm giá trị gia tăng như nấm sấy, trà nấm, cà phê nấm, ngũ cốc nấm, bột nấm hòa tan… dưới thương hiệu “Nấm Thành Đồng”, qua đó từng bước tiếp cận thị trường thực phẩm và chăm sóc sức khỏe.

Không chỉ là câu chuyện về công nghệ và môi trường, mô hình trồng nấm dưới mái pin năng lượng mặt trời còn tạo tác động xã hội tích cực tại địa phương. Theo chia sẻ của anh Cưng, doanh nghiệp đã liên kết sản xuất với một số hộ dân, hỗ trợ giống nấm, kỹ thuật trồng và bao tiêu sản phẩm theo tiêu chuẩn thống nhất. Dự án cũng tạo việc làm tại chỗ cho khoảng 12-15 lao động, chủ yếu là phụ nữ trên 45 tuổi và người đồng bào dân tộc thiểu số, với mức thu nhập bình quân 5-6 triệu đồng/người/tháng.

Trong bối cảnh các mô hình nông nghiệp cần đầu tư dài hơi và khó đem lại lợi nhuận cao ngay trước mắt, từ năm 2024, đội ngũ Thành Đồng đã phát triển thêm mô hình du lịch nông nghiệp trải nghiệm. Cuối tuần, trang trại Thành Đồng mở cửa đón du khách đến tham quan mô hình trồng nấm tuần hoàn, trải nghiệm việc trồng nấm, hái nấm, học cách chế biến và thưởng thức những món ăn làm từ nấm. Ngoài ra, họ cũng kết hợp với một số doanh nghiệp địa phương và buôn làng người đồng bào, mở rộng thêm phạm vi tour du lịch nông nghiệp như tham quan mô hình sản xuất cà phê đặc sản, mô hình sản xuất socola từ cây ca cao, hay trải nghiệm văn hóa bản địa của người đồng bào Ê Đê như dệt thổ cẩm, ủ rượu cần, điêu khắc tượng gỗ…

Dù phía trước còn nhiều thử thách, nhất là khi bán hàng không dễ với người xuất thân kỹ thuật, anh Cưng vẫn tin vào lựa chọn của mình. Năm 2026, đội ngũ đặt mục tiêu chiếm 50% thị phần nguyên liệu nấm dược liệu trong nước và mở rộng du lịch nông nghiệp. Xa hơn, Thành Đồng muốn chuyển giao mô hình trồng nấm cho các dự án điện mặt trời, thúc đẩy mô hình nông nghiệp kết hợp năng lượng tái tạo sớm phổ biến rộng hơn tại Việt Nam.

“Với chúng tôi, khởi nghiệp nông nghiệp không chỉ là xây dựng một doanh nghiệp, mà là góp phần thay đổi cách làm nông - để nông nghiệp xanh không còn là khẩu hiệu, mà trở thành lựa chọn cụ thể, khả thi và có thể nhân rộng”, anh Hoàng Khắc Cưng nhấn mạnh.