Phát biểu tại buổi làm việc của Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn với Cục Hải quan, Phó Cục trưởng Âu Anh Tuấn đã trình bày đề xuất xây dựng Đề án thống nhất cơ quan hải quan chủ trì thực hiện kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu và phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh tại cửa khẩu.

Theo ông Âu Anh Tuấn, đề xuất này được xây dựng trên cơ sở ngày 22/3/2026, Văn phòng Trung ương Đảng đã ban hành thông báo kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm liên quan tới yêu cầu đổi mới cơ chế quản lý, giảm chồng chéo kiểm tra chuyên ngành và nâng cao hiệu quả thông quan hàng hóa. Trong đó, Tổng Bí thư yêu cầu nghiên cứu mô hình giao cơ quan hải quan làm đầu mối thực hiện kiểm tra hàng hóa tại cửa khẩu, bao gồm cả kiểm tra chuyên ngành, kiểm dịch động vật, kiểm dịch thực vật và các nội dung liên quan.

Thực hiện chỉ đạo này, Chính phủ đã giao Bộ Tài chính xây dựng Đề án trình Chính phủ trong tháng 5/2026.

Theo lãnh đạo Cục Hải quan, hiện nay doanh nghiệp khi thực hiện thủ tục xuất nhập khẩu phải làm việc với rất nhiều cơ quan khác nhau ngoài cơ quan hải quan như cơ quan kiểm dịch, kiểm tra an toàn thực phẩm, kiểm tra chất lượng, các tổ chức đánh giá sự phù hợp và phòng thử nghiệm.

Sau khi có kết quả kiểm tra chuyên ngành, doanh nghiệp mới tiếp tục hoàn thiện thủ tục hải quan để thông quan hàng hóa. Quy trình này khiến doanh nghiệp phải tiếp xúc với nhiều đầu mối, phát sinh thêm thời gian, chi phí và kéo dài quá trình thông quan.

Ông Âu Anh Tuấn cho rằng việc phân tán đầu mối kiểm tra hiện nay cũng gây khó khăn trong chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý chuyên ngành và cơ quan hải quan, làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước và hạn chế khả năng phân tích, đánh giá rủi ro.

Ngoài ra, nhiều thủ tục kiểm tra chuyên ngành hiện chưa được số hóa hoàn toàn, chưa kết nối đồng bộ dữ liệu với hệ thống hải quan điện tử, dẫn tới việc xử lý hồ sơ còn kéo dài và thiếu dữ liệu phục vụ quản lý rủi ro.

Từ thực tế đó, Cục Hải quan đề xuất xây dựng mô hình mới theo hướng doanh nghiệp chỉ nộp một bộ hồ sơ trên hệ thống hải quan điện tử và Cơ chế một cửa quốc gia thay vì phải nộp cho nhiều cơ quan khác nhau như hiện nay.

Theo mô hình đề xuất, cơ quan hải quan sẽ là đầu mối tiếp nhận hồ sơ kiểm tra chuyên ngành, phối hợp với các tổ chức đánh giá sự phù hợp, phòng thử nghiệm và căn cứ kết quả kiểm tra để thực hiện thông quan hàng hóa.

Ông Âu Anh Tuấn cho biết mô hình này sẽ giúp doanh nghiệp giảm số lần khai báo, giảm đầu mối tiếp xúc, rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí tuân thủ.

Đồng thời, việc tập trung dữ liệu trên một hệ thống sẽ giúp cơ quan hải quan xây dựng cơ chế quản lý rủi ro thống nhất, nâng cao hiệu quả giám sát và kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu.

Lãnh đạo Cục Hải quan cho biết trong mô hình mới, các bộ quản lý chuyên ngành vẫn giữ vai trò ban hành chính sách, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, chỉ định các tổ chức đánh giá sự phù hợp và thực hiện quản lý nhà nước chuyên ngành. Cơ quan hải quan chỉ là đơn vị trực tiếp tổ chức thực hiện kiểm tra tại cửa khẩu.

Theo ông Âu Anh Tuấn, mô hình này có tham khảo kinh nghiệm của Hải quan Trung Quốc. Từ năm 2018, Trung Quốc đã thực hiện việc hợp nhất nhiều chức năng kiểm tra chuyên ngành về cơ quan hải quan, bao gồm kiểm dịch động vật, kiểm dịch thực vật, kiểm dịch y tế và kiểm tra an toàn thực phẩm.

Để triển khai mô hình mới, Cục Hải quan kiến nghị sửa đổi một số quy định pháp luật liên quan đến kiểm dịch động vật, kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm, chất lượng sản phẩm hàng hóa và các quy định liên quan khác.

Đồng thời, cần sửa đổi các quy định về chức năng, nhiệm vụ của Bộ Tài chính và các bộ quản lý chuyên ngành để bảo đảm cơ quan hải quan có đầy đủ cơ sở pháp lý thực hiện nhiệm vụ kiểm tra chuyên ngành.

Cục Hải quan cũng đề xuất đầu tư, nâng cấp hệ thống công nghệ thông tin để toàn bộ hồ sơ kiểm tra chuyên ngành được số hóa và xử lý đồng bộ trên hệ thống hải quan điện tử và Cơ chế một cửa quốc gia.

Ngoài ra, ngành Hải quan kiến nghị được đầu tư đồng bộ trang thiết bị kiểm tra, phòng thử nghiệm và tăng cường đào tạo cán bộ nhằm đáp ứng yêu cầu thực hiện mô hình mới.

Theo đề xuất của Cục Hải quan, việc triển khai sẽ được thực hiện theo lộ trình 2 giai đoạn. Giai đoạn đầu từ năm 2026-2030 sẽ ưu tiên triển khai tại các cửa khẩu biên giới đường bộ với Trung Quốc. Sau năm 2030 sẽ mở rộng áp dụng đối với các loại hình cửa khẩu khác như đường sắt, đường biển và hàng không.

Phó Cục trưởng Âu Anh Tuấn cho rằng đây là đề án lớn, liên quan nhiều bộ, ngành và tác động trực tiếp tới hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp nên cần có sự chỉ đạo quyết liệt, thống nhất từ Chính phủ và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan liên quan để triển khai hiệu quả.