Từ doanh nghiệp dầu khí đến trụ cột của hệ sinh thái năng lượng quốc gia

Thế giới năng lượng đang bước vào giai đoạn biến động nhanh, phức tạp và khó lường hơn bất kỳ thời điểm nào trong nhiều thập niên trở lại đây. Xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng, áp lực giảm phát thải, chuyển dịch năng lượng và yêu cầu phát triển xanh đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc của ngành năng lượng toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, khái niệm an ninh năng lượng cũng đã thay đổi. Nếu trước đây, an ninh năng lượng chủ yếu được hiểu là bảo đảm đủ nguồn cung thì hiện nay, đó là bài toán tổng hợp của năng lực tự chủ về hạ tầng, công nghệ, tài chính, thị trường, nguồn nhân lực và khả năng chống chịu trước các cú sốc địa chính trị toàn cầu.

Phát biểu tại Diễn đàn Dầu khí - Năng lượng 2026, TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam nhận định, ngành dầu khí - năng lượng đang đồng thời chịu tác động của nhiều áp lực chưa từng có. Nhiều mỏ dầu khí chủ lực đã bước qua giai đoạn khai thác thuận lợi nhất, trong khi các dự án mới ngày càng dịch chuyển ra khu vực xa hơn, sâu hơn, phức tạp hơn và đòi hỏi trình độ công nghệ cao hơn.

Bên cạnh đó là những yêu cầu ngày càng khắt khe về vốn đầu tư, tiêu chuẩn môi trường, quản trị phát thải và năng lực quản trị doanh nghiệp. Điều này khiến mô hình phát triển dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên truyền thống không còn đủ sức tạo ra động lực tăng trưởng dài hạn cho ngành.

Tuy nhiên, trong mọi cuộc chuyển đổi luôn tồn tại cơ hội cho những doanh nghiệp đủ năng lực thích ứng và đủ quyết tâm thay đổi. Theo ông Nguyễn Quốc Thập, chính áp lực chuyển dịch năng lượng đang mở ra một không gian phát triển hoàn toàn mới cho ngành dầu khí Việt Nam.

Đó là sự mở rộng sang các lĩnh vực như LNG, điện khí, điện gió ngoài khơi, hydrogen, thu hồi và lưu giữ carbon, dịch vụ kỹ thuật chất lượng cao, công nghiệp khí, quản trị phát thải và các chuỗi giá trị năng lượng mới.

Đây không còn là những lựa chọn mang tính thử nghiệm hay chiến lược dài hạn của tương lai, mà đã trở thành yêu cầu phát triển bắt buộc của hiện tại.

Phân tích sâu hơn về bối cảnh mới của ngành, ông Trịnh Quốc Tuy, Chuyên viên cao cấp Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng ngành dầu khí - năng lượng Việt Nam đang phải giải quyết đồng thời sáu vấn đề chiến lược.

Đó là bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia; ứng phó với biến động địa chính trị; phát triển các nguồn năng lượng mới như điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh và thu hồi carbon; tìm kiếm động lực tăng trưởng thay thế cho các mỏ truyền thống đang suy giảm; phát triển hạ tầng năng lượng phục vụ nền kinh tế số; đồng thời đổi mới quản trị và nâng cao năng lực công nghệ.

Đây thực chất là những yêu cầu của một kỷ nguyên phát triển mới, nơi các tập đoàn năng lượng không còn đơn thuần là doanh nghiệp khai thác tài nguyên mà phải trở thành những tổ hợp công nghiệp - công nghệ - năng lượng tích hợp với năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Trong bức tranh ấy, Petrovietnam đang đứng trước cơ hội định vị lại vai trò của mình trong nền kinh tế.

Từ một tập đoàn dầu khí truyền thống, Petrovietnam đang từng bước chuyển dịch sang mô hình tập đoàn công nghiệp - năng lượng tích hợp, hoạt động xuyên suốt toàn bộ chuỗi giá trị từ thượng nguồn, công nghiệp khí, điện, lọc hóa dầu, phân bón, dịch vụ kỹ thuật cao đến thương mại năng lượng và các lĩnh vực năng lượng mới.

Sự thay đổi này không đơn thuần là điều chỉnh tên gọi hay mở rộng danh mục đầu tư, mà là sự chuyển dịch về tư duy phát triển và không gian chiến lược.

Nếu được định vị đúng, Petrovietnam không chỉ là một doanh nghiệp lớn của nền kinh tế mà còn là một năng lực chiến lược của quốc gia trong bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh kinh tế, an ninh biển và dẫn dắt quá trình chuyển dịch năng lượng của Việt Nam.

Thể chế sẽ quyết định tốc độ bứt phá

Tuy nhiên, định vị lớn luôn đi kèm những yêu cầu lớn hơn về năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng.

Theo ông Trần Thanh Tùng, Phó vụ trưởng Vụ Dầu khí và Than (Bộ Công thương), quá trình hiện thực hóa các nghị quyết của Đảng, Quốc hội và Chính phủ đối với lĩnh vực dầu khí - năng lượng hiện vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản về thể chế, nguồn lực, pháp lý và thủ tục đầu tư.

Những điểm nghẽn này đang trở thành lực cản đáng kể đối với các dự án năng lượng quy mô lớn cũng như quá trình chuyển dịch sang các lĩnh vực mới.

Để tháo gỡ những nút thắt đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là sửa đổi chính sách đơn lẻ mà cần một cách tiếp cận đồng bộ hơn về thể chế, đầu tư và quản trị.

Trong đó, ưu tiên hàng đầu là hoàn thiện khung pháp lý cho ngành năng lượng, tiếp tục sửa đổi Luật Dầu khí, Luật Điện lực theo hướng linh hoạt hơn, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho doanh nghiệp và hình thành cơ chế riêng cho các lĩnh vực mới như điện gió ngoài khơi, hydrogen hay thị trường carbon.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, Phó tổng giám đốc Tập đoàn Công nghiệp Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam), ông Vũ Đào Minh cho biết, Petrovietnam đã xác định rõ những điều kiện cần và đủ để hiện thực hóa mục tiêu trở thành tập đoàn công nghiệp - năng lượng hàng đầu khu vực.

Với quy mô tài sản hiện đã tiến gần mốc 1,2 triệu tỷ đồng và doanh thu tương đương khoảng 9-10% GDP cả nước, Petrovietnam đặt mục tiêu gia nhập Fortune Global 500 vào năm 2030.

Xa hơn, đến năm 2050, Tập đoàn hướng tới quy mô doanh thu từ 80-100 tỷ USD, trong đó hơn một nửa sản lượng đến từ các nguồn năng lượng phát thải thấp.

Đây là mục tiêu đầy tham vọng nhưng phản ánh rõ xu hướng phát triển tất yếu của các tập đoàn năng lượng lớn trên thế giới trong giai đoạn hiện nay.

Theo Petrovietnam, điều kiện cần để đạt được mục tiêu đó nằm ở quá trình đổi mới từ nội tại doanh nghiệp.

Đó là duy trì sản lượng khai thác tại các mỏ hiện hữu; đẩy nhanh tiến độ các dự án trọng điểm như chuỗi khí - điện Lô B - Ô Môn; mở rộng hoạt động đầu tư và kinh doanh quốc tế; thúc đẩy chuyển đổi số theo định hướng AI-First; gia tăng đầu tư cho nghiên cứu - phát triển và hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng tích hợp nhằm tối ưu hạ tầng và chuỗi giá trị.

Nhưng nỗ lực nội tại thôi là chưa đủ. Điều kiện đủ để Petrovietnam bứt phá chính là những đột phá về thể chế.

Đó là một Luật Dầu khí đủ linh hoạt cho các mỏ nhỏ và mỏ cận biên; cơ chế "luồng xanh" dành cho các dự án năng lượng chiến lược; mô hình sandbox cho hydrogen, điện gió ngoài khơi và thị trường carbon; cùng với một nền quản trị doanh nghiệp hiện đại theo chuẩn OECD, nơi quyền hạn đi kèm trách nhiệm giải trình và hiệu quả thực thi.

Lịch sử phát triển của ngành năng lượng thế giới cho thấy, những tập đoàn vươn lên vị trí dẫn đầu thường không chỉ sở hữu tài nguyên hay nguồn vốn lớn hơn, mà quan trọng hơn là được đặt trong một môi trường thể chế phù hợp để đổi mới và cạnh tranh.

Với Petrovietnam, câu chuyện hôm nay không còn là làm thế nào để duy trì vị thế của một tập đoàn dầu khí quốc gia, mà là làm thế nào để trở thành một tập đoàn công nghiệp - năng lượng toàn cầu mang thương hiệu Việt Nam.

Và trong kỷ nguyên chuyển dịch năng lượng, tốc độ thay đổi của thể chế nhiều khả năng sẽ quyết định tốc độ phát triển của doanh nghiệp, cũng như vị thế của Việt Nam trên bản đồ năng lượng thế giới trong nhiều thập niên tới.