Chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc cách xây dựng, xuất bản và sử dụng học liệu trên thế giới. Sách giáo khoa không còn tồn tại như một sản phẩm độc lập mà ngày càng được đặt trong hệ sinh thái kết hợp giữa sách in, học liệu số, nền tảng tương tác và các công cụ hỗ trợ giáo viên, học sinh. Việc nghiên cứu những mô hình đã vận hành hiệu quả tại các quốc gia có nền giáo dục phát triển vì vậy có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình đổi mới xuất bản giáo dục tại Việt Nam.

Trong chương trình làm việc tại Phần Lan và Thụy Điển vừa qua, đoàn công tác Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam do ông Phạm Quỳnh, Phó Tổng Biên tập làm Trưởng đoàn đã làm việc với nhiều đối tác trong lĩnh vực xuất bản và công nghệ giáo dục, tập trung nghiên cứu mô hình tích hợp sách in với học liệu số tương tác, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong cá thể hóa việc học, quản trị bản quyền số và khả năng mở rộng hợp tác phát hành quốc tế.

Một trong những nội dung đáng chú ý được đoàn tìm hiểu tại Phần Lan là cách quốc gia này xây dựng hệ sinh thái học liệu số trong bối cảnh khoảng 85% học liệu bậc THPT đã được số hóa, trong khi kỳ thi tốt nghiệp quốc gia được vận hành hoàn toàn trên môi trường điện tử.

Tại buổi làm việc với Tập đoàn Xuất bản Otava, một trong những đơn vị xuất bản giáo dục lâu đời và lớn tại Phần Lan, đoàn công tác tập trung tìm hiểu cách phát triển song song sách in và phiên bản số ngay từ khâu thiết kế sư phạm.

Thay vì coi học liệu số đơn thuần là phiên bản điện tử của sách giấy, mô hình của Otava đặt nội dung số trong một không gian học tập có tính tương tác cao. Tác giả, biên tập viên nội dung và kỹ sư công nghệ cùng tham gia quá trình xây dựng sản phẩm ngay từ đầu, qua đó tạo ra sự kết nối giữa nội dung giáo dục, phương pháp sư phạm và công nghệ.

Cách tiếp cận này giúp học liệu số không dừng ở việc chuyển nội dung từ trang sách lên màn hình mà có thể cung cấp thêm công cụ tự học, tương tác và phản hồi ngay cho học sinh. Giáo viên đồng thời có thêm dữ liệu và công cụ để theo dõi quá trình học tập, từ đó điều chỉnh hoạt động dạy học phù hợp hơn với từng nhóm người học.

Đáng chú ý, Otava giới thiệu nền tảng số Nova cùng công cụ AI trợ giảng hoạt động trên kho dữ liệu bài giảng đã được nhà xuất bản thẩm định về mặt sư phạm. Việc giới hạn AI trong nguồn dữ liệu đã được kiểm soát nhằm hỗ trợ giáo viên cá thể hóa bài giảng nhưng vẫn bảo đảm độ chính xác học thuật và yêu cầu bảo mật dữ liệu học sinh theo các tiêu chuẩn của châu Âu.

Kinh nghiệm này gợi mở một vấn đề quan trọng trong quá trình đưa AI vào giáo dục. Công nghệ có thể tạo thêm khả năng cá thể hóa việc học, nhưng hiệu quả của AI phụ thuộc lớn vào chất lượng nguồn dữ liệu, độ tin cậy của học liệu và cơ chế kiểm soát nội dung. Khi được xây dựng trên một kho học liệu đã qua thẩm định, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ giáo viên thay vì thay thế vai trò chuyên môn của người dạy.

Cũng tại Phần Lan, đoàn Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam làm việc với Công ty Eduten để nghiên cứu phương pháp dạy Toán tương tác thông qua nền tảng công nghệ. Hệ thống sử dụng các hoạt động và trò chơi học tập nhằm tăng mức độ tham gia của học sinh, đồng thời hỗ trợ giáo viên theo dõi kết quả đến từng người học để có phương án hỗ trợ phù hợp.

Hai bên đã thảo luận mô hình hợp tác theo hướng Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam làm chủ chương trình, chuẩn hóa nội dung sư phạm và phát huy mạng lưới phân phối, trong khi Eduten cung cấp hạ tầng công nghệ và thuật toán phân tích dữ liệu.

Một trong những hướng được đặt ra là nghiên cứu khớp nối cấu trúc chương trình trên nền tảng Eduten với các bộ sách giáo khoa của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trong đó có bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống". Dự kiến đầu tháng 10/2026, đoàn lãnh đạo Eduten sẽ đến Hà Nội để tiếp tục trao đổi, xúc tiến mô hình hợp tác cụ thể.

Nếu được triển khai phù hợp, hướng hợp tác này có thể mở thêm khả năng kết nối nội dung giáo dục trong nước với nền tảng công nghệ quốc tế, đồng thời bảo đảm phía Việt Nam giữ vai trò chủ động đối với chương trình và nội dung sư phạm.

Không chỉ tập trung vào công nghệ giáo dục, chuyến công tác cũng mở rộng sang lĩnh vực bản quyền, đồng phát triển học liệu và phát hành quốc tế.

Tại Stockholm, Thụy Điển, đoàn công tác làm việc và tham dự các workshop chuyên môn với Công ty Lagoon. Các nội dung trao đổi tập trung vào cơ hội nhượng quyền, trao đổi bản quyền và mô hình đồng phát triển các bộ học liệu số thế hệ mới.

Hai bên đồng thời thảo luận về hạ tầng số phục vụ dạy và học, cơ chế xúc tiến xuất nhập khẩu sách giáo dục và khả năng mở rộng mạng lưới phát hành quốc tế. Đoàn cũng khảo sát một số chuỗi nhà sách và địa điểm văn hóa tại Stockholm nhằm tìm hiểu kinh nghiệm tổ chức, phân phối xuất bản phẩm của Thụy Điển.

Cùng với mục tiêu tiếp cận công nghệ và kinh nghiệm xuất bản quốc tế, một hướng đi khác được Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam thúc đẩy trong chuyến công tác là đưa sách và học liệu tiếng Việt đến gần hơn với cộng đồng người Việt Nam tại Bắc Âu.

Đến với Phần Lan, trong chương trình làm việc dưới sự chủ trì của Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Nguyễn Hoàng Diệu Tâm, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam trao tặng hàng trăm bản sách tiếng Việt cho Tổ chức Văn hóa, Ngôn ngữ và Hợp tác Việt Nam tại Phần Lan, Hội Trí thức Việt Nam, Câu lạc bộ Sách Vifibook tại Tampere và các giáo viên đang trực tiếp tổ chức dạy tiếng Việt tại Helsinki, Espoo.

Đại sứ quán Việt Nam tại Phần Lan cũng được trao tặng bộ tư liệu, tranh ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh phục vụ hoạt động đối ngoại văn hóa.

Còn ở Thụy Điển, đoàn làm việc tại Đại sứ quán Việt Nam dưới sự chủ trì của Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Trần Văn Tuấn, đồng thời trao đổi với đại diện Câu lạc bộ Giáo viên tiếng Việt tại Thụy Điển và Hội Người Việt Stockholm về nhu cầu học liệu phục vụ việc duy trì tiếng Việt cho thế hệ trẻ sinh ra và lớn lên ở nước ngoài.

Một trong những vấn đề được các giáo viên kiều bào quan tâm là khả năng tiếp cận nguồn học liệu phù hợp trong điều kiện khoảng cách địa lý xa Việt Nam. Nếu chỉ phụ thuộc vào sách in, việc cập nhật, vận chuyển và tổ chức nguồn tài liệu có thể gặp nhiều hạn chế. Học liệu số vì vậy mở ra một cách tiếp cận thuận lợi hơn.

Trong các buổi làm việc tại Đại sứ quán Việt Nam ở Phần Lan và Thụy Điển, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam giới thiệu hệ thống học liệu điện tử tại taphuan.nxbgd.vn, nơi cung cấp phiên bản điện tử của sách giáo khoa, sách giáo viên, sách bài tập và các tài liệu tập huấn dạy học.

Đối với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, nguồn tài liệu này không chỉ phục vụ việc dạy và học tiếng Việt. Thông qua các môn học và học liệu bằng tiếng Việt, thế hệ trẻ kiều bào còn có thêm cơ hội tiếp cận tri thức, văn hóa và đời sống Việt Nam bằng chính tiếng mẹ đẻ.