14,3 triệu người Việt mắc tăng huyết áp, chỉ 13% kiểm soát đạt mục tiêu

Tăng huyết áp từ lâu được xem là một trong những bệnh không lây nhiễm đáng lo ngại bởi bệnh có thể tiến triển trong thời gian dài mà không xuất hiện triệu chứng rõ ràng. Nhiều người chỉ phát hiện huyết áp tăng khi đi khám sức khỏe hoặc khi đã xuất hiện biến chứng ở tim, não, thận và mạch máu.

Đây cũng là lý do việc phát hiện sớm, kiểm soát các yếu tố nguy cơ và tuân thủ điều trị có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2024 thế giới có khoảng 1,4 tỷ người trong độ tuổi 30-79 mắc tăng huyết áp, tương đương 33% dân số thuộc nhóm tuổi này. Tăng huyết áp cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn tới tử vong sớm trên toàn cầu.

Tại Việt Nam, quá trình đô thị hóa, thay đổi lối sống và già hóa dân số đang khiến gánh nặng tăng huyết áp ngày càng lớn. Các ước tính được dẫn trong tài liệu cho thấy tỷ lệ tăng huyết áp ở người trưởng thành dao động khoảng 25-30%, tương đương 12-17 triệu người mắc bệnh trên cả nước.

Đáng chú ý, mô hình dịch tễ của WHO công bố năm 2023 ước tính Việt Nam có khoảng 14,3 triệu người từ 30-79 tuổi mắc tăng huyết áp, nhưng chỉ khoảng 13% kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu.

Khoảng cách giữa số người mắc bệnh và số người kiểm soát tốt huyết áp cho thấy thách thức không chỉ nằm ở điều trị, mà còn ở phát hiện sớm và duy trì điều trị lâu dài.

Một xu hướng khác đáng lưu ý là tăng huyết áp đang xuất hiện ngày càng nhiều ở người trẻ. Áp lực công việc, căng thẳng kéo dài, thức khuya, ít vận động, sử dụng nhiều rượu bia cùng chế độ ăn thiếu lành mạnh được xem là những yếu tố góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh ở người dưới 40 tuổi.

Trong nhiều yếu tố liên quan đến tăng huyết áp, chế độ ăn nhiều muối đặc biệt đáng chú ý bởi đây là thói quen phổ biến nhưng hoàn toàn có thể thay đổi.

WHO khuyến nghị người trưởng thành tiêu thụ dưới 2.000 mg natri mỗi ngày, tương đương dưới 5g muối, khoảng chưa đầy một thìa cà phê. Ăn quá nhiều natri làm tăng huyết áp, qua đó gia tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch và nhiều vấn đề sức khỏe khác.

Trong khi đó, lượng muối tiêu thụ trung bình của người Việt được dẫn trong tài liệu ở mức khoảng 8,1g/ngày, cao hơn đáng kể so với khuyến cáo. Đáng chú ý, nguồn muối không chỉ đến từ lượng muối trực tiếp cho vào thức ăn. Nước mắm, nước tương, bột nêm, mì ăn liền, xúc xích, đồ hộp và nhiều loại thực phẩm chế biến sẵn đều có thể làm lượng natri hấp thụ hằng ngày tăng lên.

Điều này khiến một người dù không cảm thấy mình “ăn mặn” vẫn có thể tiêu thụ lượng muối cao hơn mức khuyến cáo. Về lâu dài, chế độ ăn thừa natri làm tăng giữ nước, tăng thể tích tuần hoàn và tạo thêm áp lực lên thành mạch, tim và thận.

Huyết áp cao kéo dài có thể gây tổn thương hệ thống mạch máu và làm tăng nguy cơ xảy ra những biến cố nghiêm trọng như đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy tim và tổn thương thận. WHO cũng xác định giảm natri là một trong những biện pháp hiệu quả để giảm huyết áp và nguy cơ bệnh tim mạch.

GS-TS.Phạm Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch Hội Tim mạch học Việt Nam khuyến cáo, người dân xây dựng chế độ ăn và lối sống hợp lý, tăng rau quả tươi, chất xơ, ưu tiên tinh bột ít tinh chế và cá; hạn chế mỡ động vật, phủ tạng, đường, bánh kẹo, thực phẩm chế biến sẵn và đồ chiên rán. Đồng thời, cần giảm ăn mặn, hạn chế tối đa rượu bia, không hút thuốc và duy trì hoạt động thể lực đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày.

Tăng huyết áp là bệnh có thể kiểm soát, nhưng hiệu quả điều trị phụ thuộc rất lớn vào việc người bệnh có tuân thủ chỉ định hay không. Một trong những sai lầm phổ biến là tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc khi thấy chỉ số huyết áp trở lại bình thường. Thực tế, huyết áp ổn định ở nhiều người chính là kết quả của quá trình điều trị. Việc tự ý ngừng thuốc có thể khiến huyết áp tăng trở lại và làm gia tăng nguy cơ biến cố tim mạch, não hoặc tổn thương thận.

WHO cũng khuyến cáo người đã được chẩn đoán tăng huyết áp cần dùng thuốc đúng chỉ định của nhân viên y tế, kết hợp thay đổi lối sống. Kiểm soát tốt huyết áp giúp phòng ngừa nhồi máu cơ tim, đột quỵ, tổn thương thận và nhiều vấn đề sức khỏe khác.

Một vấn đề khác là đo huyết áp không đúng kỹ thuật. Nhiều người đo ngay sau khi đi bộ, leo cầu thang, uống cà phê hoặc trà đặc; nói chuyện trong lúc đo, ngồi sai tư thế hoặc đặt băng quấn không phù hợp. Những sai sót này có thể làm kết quả đo chênh lệch đáng kể so với huyết áp thực tế.

Đáng lo hơn, một bộ phận người bệnh tin vào quảng cáo về các sản phẩm có khả năng “chữa dứt điểm” tăng huyết áp, từ đó tự ý bỏ thuốc được bác sĩ kê và chuyển sang sử dụng thảo dược hoặc thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc. Khi huyết áp không được kiểm soát trong thời gian dài, tổn thương ở tim, thận, mắt và hệ thống mạch máu có thể tiến triển trước khi người bệnh nhận thấy bất thường.

Căng thẳng kéo dài, thức khuya và rối loạn giấc ngủ cũng có thể khiến việc kiểm soát huyết áp trở nên khó khăn hơn. Vì vậy, với những trường hợp huyết áp liên tục ở mức cao dù đang điều trị, bên cạnh đánh giá phác đồ, cần xem xét lại cách đo huyết áp, mức độ tuân thủ thuốc và các yếu tố liên quan đến lối sống.

Theo GS-TS.Phạm Mạnh Hùng, phần lớn trường hợp huyết áp khó kiểm soát trước hết cần xem lại việc đo huyết áp và tuân thủ điều trị. Đo huyết áp định kỳ vẫn là một trong những biện pháp đơn giản, hiệu quả và ít tốn kém để phát hiện sớm tăng huyết áp. Các chuyên gia khuyến nghị mỗi người trưởng thành nên biết chỉ số huyết áp của mình để nhận diện nguy cơ và can thiệp trước khi biến chứng xảy ra.

Điểm nguy hiểm của tăng huyết áp nằm ở chỗ phần lớn người bệnh có thể không cảm nhận được dấu hiệu bất thường. WHO nhấn mạnh nhiều người mắc tăng huyết áp không có triệu chứng và cách để phát hiện là kiểm tra huyết áp.

Để kết quả đo tại nhà chính xác hơn, người dân cần nghỉ ít nhất 5 phút trước khi đo; tránh hút thuốc, uống cà phê, trà đặc, rượu bia hoặc vận động gắng sức trong vòng 30 phút trước đó.

Khi đo nên ngồi tựa lưng thoải mái, hai chân đặt trên sàn và không bắt chéo; cánh tay được đặt ngang mức tim, sử dụng băng cuốn phù hợp với chu vi cánh tay. Trong quá trình đo không nên nói chuyện hoặc sử dụng điện thoại. Việc đo vào nhiều thời điểm và ghi lại kết quả cũng giúp bác sĩ có thêm cơ sở đánh giá tình trạng huyết áp.

Cùng với kiểm tra huyết áp, thay đổi lối sống là nền tảng quan trọng để phòng ngừa và kiểm soát bệnh. Người dân được khuyến cáo giảm lượng muối xuống dưới 5g/ngày, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, tăng rau xanh và trái cây, duy trì cân nặng hợp lý, vận động thường xuyên, không hút thuốc và hạn chế rượu bia. Khuyến nghị dưới 5g muối mỗi ngày cũng phù hợp với hướng dẫn hiện hành của WHO.

Gánh nặng bệnh không lây nhiễm

Gánh nặng tăng huyết áp ngày càng trở nên đáng lo ngại trong bức tranh bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam. Nhóm bệnh này hiện chiếm 73,7% tổng gánh nặng bệnh tật và là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Riêng năm 2019, trong khoảng 556.000 ca tử vong trên cả nước, có tới 81,4% liên quan đến các bệnh không lây nhiễm, theo số liệu của Cục Phòng bệnh.

Đáng lo ngại, có tới 44% trường hợp tử vong xảy ra trước tuổi 70, tức là trong giai đoạn nhiều người vẫn đang là lực lượng lao động chính của gia đình và xã hội. Đây không chỉ là vấn đề y tế mà còn là thách thức kinh tế khi bệnh không lây nhiễm chiếm tới 73,7% tổng gánh nặng chi phí bệnh tật.

Theo PGS-TS.Nguyễn Thị Xuyên, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, những yếu tố nguy cơ phổ biến dẫn tới bệnh không lây nhiễm bao gồm hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, chế độ ăn thiếu rau quả, tiêu thụ quá nhiều muối, ít vận động và căng thẳng kéo dài.

Những yếu tố này góp phần làm gia tăng tình trạng thừa cân, béo phì, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp và đái tháo đường, từ đó kéo theo nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, ung thư và bệnh hô hấp mạn tính.

GS-TS.Nguyễn Viết Tiến, Phó Chủ tịch Hội đồng Y khoa Quốc gia, gọi đây là những “cơn sóng ngầm” đang từng ngày bào mòn sức khỏe cộng đồng. Theo ông, bệnh tim mạch hiện cướp đi sinh mạng của khoảng 200.000 người Việt Nam mỗi năm.

Mỗi năm cả nước ghi nhận gần 183.000 ca ung thư mới và hơn 122.000 trường hợp tử vong do ung thư. Tỷ lệ người trưởng thành mắc đái tháo đường đã lên tới 5,4%, trong khi bệnh hô hấp mạn tính ảnh hưởng tới 4,2% dân số trên 40 tuổi.

Một thực tế đáng lo ngại là nhiều bệnh nhân chỉ được phát hiện ở giai đoạn muộn. Khoảng 65% bệnh nhân ung thư phổi được chẩn đoán ở giai đoạn 3 hoặc 4. Gần một nửa số người mắc tăng huyết áp không biết mình bị bệnh và chỉ khoảng một phần ba được điều trị đúng cách.

Theo các nghiên cứu về gánh nặng bệnh tật toàn cầu, ba trong năm yếu tố nguy cơ hàng đầu tại Việt Nam xuất phát từ hành vi lối sống, trong đó có dinh dưỡng không hợp lý.

Xu hướng tiêu dùng thực phẩm trong những năm gần đây đang thay đổi nhanh chóng. Các sản phẩm chế biến sẵn, đồ uống có đường, thực phẩm đóng gói và thức ăn tiện lợi ngày càng phổ biến trong bữa ăn hàng ngày.

Mức tiêu thụ thực phẩm chế biến, đóng gói sẵn tại Việt Nam đã tăng hơn 10 lần trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2017. Nhiều nghiên cứu khoa học cho thấy chế độ ăn giàu thực phẩm chế biến sẵn làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì, đái tháo đường và bệnh tim mạch.

Điều tra STEP cho thấy người Việt Nam hiện tiêu thụ trung bình khoảng 8,1g muối mỗi ngày, cao gần gấp đôi mức khuyến cáo dưới 5g/ngày của Tổ chức Y tế Thế giới. Lượng đường tự do tiêu thụ trung bình đạt 46,5g mỗi ngày, cũng vượt xa ngưỡng được khuyến nghị cho sức khỏe.

Những con số này phản ánh rõ sự mất cân đối trong khẩu phần ăn hiện nay. Nghiên cứu mới công bố trên The Milbank Quarterly của các nhà khoa học đến từ Đại học Michigan, Đại học Duke và Đại học Harvard tiếp tục chỉ ra những tác động đáng lo ngại của thực phẩm siêu chế biến.

Việc tiêu thụ thường xuyên các sản phẩm này có thể dẫn đến tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, tăng đường huyết và làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ, ung thư cũng như nhiều bệnh không lây nhiễm khác.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng đã đến lúc cần mở rộng khái niệm an toàn thực phẩm. Thực phẩm an toàn không chỉ là thực phẩm không gây ngộ độc mà còn phải là thực phẩm hỗ trợ duy trì sức khỏe lâu dài.

Người tiêu dùng cần được hỗ trợ để nhận biết và lựa chọn các sản phẩm lành mạnh hơn thông qua hệ thống ghi nhãn dinh dưỡng rõ ràng, dễ hiểu trên bao bì. Hình thành thói quen đọc nhãn dinh dưỡng trước khi mua sản phẩm là bước đầu tiên giúp mỗi cá nhân chủ động bảo vệ sức khỏe của mình.

Bên cạnh đó, cần xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh hơn bằng các chính sách hạn chế tiếp thị thực phẩm không lành mạnh, đặc biệt đối với trẻ em, đồng thời khuyến khích sản xuất và tiêu dùng các sản phẩm có lợi cho sức khỏe.

Giảm đồ uống có đường, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, kiểm soát khẩu phần ăn và duy trì vận động là những lựa chọn đơn giản nhưng mang lại lợi ích lâu dài.