Chuyển đổi xanh trở thành yêu cầu bắt buộc

Ngày 10/7, Trung tâm Climateworks thuộc Đại học Monash và Viện nghiên cứu phát triển TP.HCM (HIDS) tổ chức hội thảo tham vấn về mô hình chuyển đổi và huy động tài chính cho các dự án giảm phát thải ở khu công nghiệp.

Ông Phạm Bình An, Phó Viện trưởng HIDS, cho biết các khu và cụm công nghiệp đã và sẽ tiếp tục là động lực của quá trình chuyển đổi công nghiệp Việt Nam.

Riêng TP.HCM đang đứng trước một yêu cầu kép. Một mặt phải giữ vững vai trò đầu tàu tăng trưởng của thành phố đối với cả nước; mặt khác phải thực hiện chuyển đổi xanh, giảm phát thải thấp để hướng tới mục tiêu Net Zero của Việt Nam vào năm 2050.

Ông Phạm Bình An cho rằng chuyển đổi xanh không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc khi từ ngày 1/1/2026, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu chính thức có hiệu lực đối với các ngành phát thải lớn.

Điều này đặt ra thách thức lớn cho các doanh nghiệp khi các chuỗi cung ứng bị siết chặt, nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội trong việc tiếp cận các nguồn tài chính xanh.

Sau khi mở rộng địa giới hành chính, TP.HCM hiện có 66 khu công nghiệp và theo quy hoạch sẽ phát triển lên 105 khu với tổng diện tích khoảng 50.000 ha. Quy mô này vừa tạo dư địa phát triển công nghiệp, và là bài toán thách thức trong việc chuyển đổi của các khu công nghiệp nói riêng cũng như toàn ngành công nghiệp thành phố nói chung.

Theo báo cáo của HIDS, quá trình chuyển đổi xanh tại các khu công nghiệp đã có những kết quả bước đầu. Một số doanh nghiệp đã cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng, kiểm soát phát thải và áp dụng công nghệ sạch.

Điển hình là chương trình thí điểm chuyển đổi Khu công nghiệp Hiệp Phước sang mô hình khu công nghiệp sinh thái với sự hỗ trợ của UNIDO, giúp các doanh nghiệp giảm gần 23.000 tấn CO₂ mỗi năm và tiết kiệm khoảng 66 tỷ đồng chi phí sản xuất.

Tuy nhiên, HIDS đánh giá việc sử dụng năng lượng tái tạo, tái sử dụng nước, tái chế chất thải rắn và áp dụng các tiêu chuẩn quản lý quốc tế vẫn còn hạn chế. Các mô hình cộng sinh công nghiệp và kinh tế tuần hoàn mới ở giai đoạn khởi động, chưa trở thành xu hướng phổ biến.

Bên cạnh đó, hệ thống khu công nghiệp còn một quỹ đất quy hoạch chưa phát triển rất lớn, đây chính là dư địa chiến lược để phát triển ngay từ đầu các khu công nghiệp sinh thái, thông minh, phát thải thấp.

Trong Đề án Chuyển đổi xanh TP.HCM giai đoạn 2026 - 2035, tầm nhìn đến năm 2050, Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 20% khu công nghiệp vận hành theo mô hình sinh thái và nâng lên 30% vào năm 2035.

Đồng thời, toàn bộ khu công nghiệp và cụm công nghiệp sẽ lắp đặt điện mặt trời mái nhà, bảo đảm ít nhất 20% nhu cầu điện đến từ năng lượng tái tạo, cùng với các chỉ tiêu về công nghệ sạch, tái chế chất thải, tái sử dụng nước và áp dụng các tiêu chuẩn quản lý môi trường.

Theo HIDS, điểm quan trọng là các mục tiêu này đều có thể đo lường và thuộc phạm vi quản lý của chính quyền địa phương, tạo cơ sở để thiết kế các công cụ tài chính gắn với kết quả giảm phát thải.

Gỡ "nút thắt" vốn cho các dự án giảm phát thải

Ông Phat Pumchawsaun, Trưởng bộ phận Đông Nam Á của Trung tâm Climateworks, cho biết mục tiêu tăng trưởng của Việt Nam sẽ kéo theo nhu cầu đầu tư rất lớn vào hạ tầng, xây dựng và sản xuất, đồng nghĩa với nhu cầu gia tăng đối với thép, xi măng, điện năng và hạ tầng công nghiệp.

Đây chính là cơ hội để bảo đảm rằng làn sóng đầu tư tiếp theo sẽ xây dựng một nền tảng công nghiệp cạnh tranh hơn và phát thải carbon thấp hơn ngay từ đầu.

Theo ông, các chính sách của nhà nước về mua sắm công, tiêu chuẩn, định giá carbon, tài chính xanh và dữ liệu phát thải sẽ đóng vai trò then chốt trong việc biến tham vọng chính sách thành một dòng đầu tư mới.

Tại Hội thảo, dựa trên các thông tin được công bố, hai trường hợp giả định minh họa – Khu Công nghệ cao TP.HCM và Cụm VSIP Bình Dương (VSIP I, II và III) được Climateworks sử dụng để xem xét cách các mô hình quản trị và đầu tư khác nhau có thể hỗ trợ hoạt đông huy động vốn của những dự án giảm phát thải ở cấp khu và cụm công nghiệp.

Phân tích của Climateworks cho thấy khoảng trống tài chính đối với các dự án giảm phát thải tại Việt Nam vẫn mang tính cấu trúc. Mặc dù nguồn vốn và công nghệ ngày càng đa dạng, nhiều dự án vẫn khó tiếp cận tín dụng do quy mô nhỏ, nhu cầu phân tán, thời gian hoàn vốn dài, chi phí giao dịch lớn và thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro. Theo đó, khu và cụm công nghiệp được xem là cấp độ phù hợp nhất để tổng hợp nhu cầu đầu tư, chia sẻ hạ tầng và nâng cao khả năng huy động vốn.

Trong tham luận tới hội nghị, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Phó chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam tại TP.HCM (VIFC-HCMC) cho rằng vấn đề cốt lõi hiện nay không chỉ là cần làm gì để xanh hóa khu công nghiệp, mà là lấy nguồn vốn ở đâu, cơ chế nào để huy động, ai chịu rủi ro, ai xác nhận kết quả phát thải, và dòng tiền hoàn vốn đến từ đâu.

Theo ông Huân, VIFC-HCMC có thể đóng vai trò là một bộ chuyển đổi thể chế và tài chính giúp TP.HCM kết nối nhu cầu chuyển đổi xanh trong nước với dòng vốn bền vững toàn cầu. Chẳng hạn như phát triển các công cụ như trái phiếu xanh, trái phiếu chuyển đổi bền vững, tín dụng xanh, quỹ đầu tư chuyển đổi năng lượng, quỹ hạ tầng xanh, bảo lãnh tín dụng, bảo hiểm rủi ro khí hậu cũng như các công cụ phòng ngừa rủi ro về năng lượng, tỷ giá và lãi suất.

Đặc biệt, mô hình phát hành trái phiếu xanh theo danh mục dự án được đánh giá là phù hợp với các khu công nghiệp. Thay vì từng doanh nghiệp tự huy động vốn, ban quản lý khu công nghiệp hoặc doanh nghiệp phát triển hạ tầng có thể tập hợp nhiều dự án xanh thành một danh mục đủ lớn để chuẩn hóa, đánh giá độc lập, xếp hạng tín nhiệm và huy động vốn trên thị trường.