Trước cảnh báo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) về chùm ca tử vong do vi rút Hanta trên tàu du lịch quốc tế, ngành Y tế Việt Nam đang kích hoạt hàng loạt biện pháp giám sát và ứng phó ở mức cao, từ cửa khẩu, sân bay đến hệ thống bệnh viện và y tế cơ sở.

Dù WHO đánh giá nguy cơ lây lan toàn cầu ở mức thấp, song với độc lực mạnh và diễn tiến nhanh của bệnh, giới chuyên môn cho rằng việc chủ động phòng ngừa từ sớm là yếu tố then chốt để bảo vệ cộng đồng.

Đầu tháng 5/2026, chùm ca bệnh viêm đường hô hấp cấp tính nặng xuất hiện trên tàu du lịch MV Hondius trong hành trình từ Argentina qua Nam Đại Tây Dương đã khiến nhiều quốc gia tăng cường theo dõi dịch tễ.

Theo báo cáo cập nhật của WHO, trên tàu ghi nhận 8 trường hợp mắc bệnh, trong đó có 3 trường hợp tử vong. Sáu ca được xét nghiệm xác định nhiễm vi rút Hanta chủng Andes (ANDV) - chủng vi rút được đánh giá có độc lực cao và có khả năng lây truyền hạn chế từ người sang người trong điều kiện tiếp xúc gần, kéo dài.

WHO nhận định nguy cơ đối với hành khách và thủy thủ đoàn ở mức trung bình, nhưng nguy cơ đối với cộng đồng toàn cầu vẫn ở mức thấp. Tổ chức này cũng nhấn mạnh cơ chế lây truyền của vi rút Hanta hoàn toàn khác với Covid-19 và hiện nguồn lây ban đầu vẫn đang được điều tra.

Giả thuyết được các chuyên gia hướng tới là ca bệnh đầu tiên có thể nhiễm vi rút khi tiếp xúc với môi trường hoặc chuột mang mầm bệnh trong quá trình du lịch ngoài trời trước khi lên tàu.

Tại Việt Nam, Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế khẳng định đến nay chưa ghi nhận ca bệnh do chủng vi rút Andes. Tuy nhiên, ngành Y tế không chủ quan trước nguy cơ dịch xâm nhập. Một số nghiên cứu trước đây từng ghi nhận sự hiện diện của các chủng Hanta khác như vi rút Seoul hoặc vi rút Hanta trên động vật, cho thấy mầm bệnh này không hoàn toàn xa lạ trong giám sát dịch tễ tại nước ta.

Với đặc thù là trung tâm giao thương lớn, dân cư đông và có sân bay quốc tế Nội Bài, Hà Nội đang triển khai nhiều biện pháp kiểm soát dịch ngay từ cửa ngõ. Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) Hà Nội siết chặt hoạt động kiểm dịch tại sân bay, yêu cầu theo dõi sức khỏe trong 42 ngày đối với các trường hợp có yếu tố dịch tễ liên quan hoặc xuất hiện triệu chứng nghi ngờ như sốt, đau cơ, khó thở.

Song song với đó, Sở Y tế Hà Nội yêu cầu các bệnh viện rà soát thuốc, sinh phẩm, vật tư tiêu hao phục vụ chẩn đoán và điều trị; sẵn sàng tiếp nhận, cách ly và điều trị ngay khi xuất hiện ca nghi ngờ. Hệ thống y tế cơ sở cũng được huy động tăng cường giám sát cộng đồng, đẩy mạnh tổng vệ sinh môi trường, diệt chuột tại các khu vực nguy cơ cao như chợ đầu mối, kho bãi, bến xe.

Để đối phó, các bệnh viện tuyến đầu như Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới trung ương, Bệnh viện Bạch Mai sẵn sàng các phương án hồi sức tích cực.

Hệ thống máy thở, lọc máu và kỹ thuật ECMO (tim phổi nhân tạo) luôn trong trạng thái sẵn sàng để cứu chữa các ca diễn tiến nặng. Năng lực xét nghiệm tại Viện Vệ sinh Dịch tễ trung ương cũng được nâng cấp để trả kết quả chẩn đoán vi rút Hanta nhanh nhất, phục vụ công tác khoanh vùng dịch.

Không giống như Covid-19 lây qua giọt bắn đường hô hấp là chủ yếu, vi rút Hanta lây qua chất thải của chuột. Do đó, kiểm soát chuột không chỉ là vấn đề vệ sinh mà là vấn đề sinh tử. Vi rút Hanta tồn tại trong nước tiểu, phân và nước bọt của chuột nhiễm bệnh.

Khi các chất thải này khô đi, virus có thể phát tán vào không khí dưới dạng bụi khí dung. Người dân hít phải bụi này sẽ nhiễm bệnh. Đây là lý do vì sao việc dọn dẹp các khu vực ẩm thấp, kho bãi cần được thực hiện cực kỳ cẩn trọng.

Một trong những khó khăn lớn nhất đối với vi rút Hanta là triệu chứng ban đầu khá giống cúm thông thường. Theo Ths.Nguyễn Quốc Thái, Viện Y học nhiệt đới Bạch Mai, người bệnh có thể chỉ sốt, đau đầu, đau cơ nhưng diễn tiến rất nhanh sang suy hô hấp cấp, phù phổi hoặc suy thận nặng chỉ sau vài giờ nếu không được phát hiện kịp thời. Chính vì vậy, việc khai thác yếu tố dịch tễ và tiền sử tiếp xúc với chuột đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong chẩn đoán.

Khác với nhiều bệnh truyền nhiễm phổ biến hiện nay, vi rút Hanta chủ yếu lây qua đường hô hấp khi con người hít phải bụi khí dung chứa vi rút từ phân, nước tiểu hoặc nước bọt của chuột nhiễm bệnh. Việc quét dọn khô tại những nơi có nhiều chuột như kho chứa hàng, gác xép hay nhà hoang có thể khiến vi rút phát tán mạnh trong không khí. Đây được xem là một trong những nguy cơ lớn nhất dẫn tới lây nhiễm.

Do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và chưa có vắc xin phòng bệnh, điều trị vi rút Hanta hiện chủ yếu dựa vào hồi sức tích cực như thở máy, lọc máu, ECMO.

Các bệnh viện tuyến cuối như Bệnh viện Bạch Mai hay Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương đã chuẩn bị sẵn sàng hệ thống hồi sức hiện đại để ứng phó với các ca bệnh nặng nếu xuất hiện. Đồng thời, năng lực xét nghiệm tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương cũng được tăng cường nhằm rút ngắn thời gian chẩn đoán và khoanh vùng dịch.

Trước nguy cơ dịch bệnh mới nổi, Bộ Y tế khuyến cáo người dân không hoang mang nhưng tuyệt đối không chủ quan. Các chuyên gia lưu ý, khi dọn dẹp khu vực có dấu vết chuột cần làm ẩm bề mặt bằng dung dịch sát khuẩn trước khi vệ sinh, đeo khẩu trang và găng tay, tuyệt đối không quét khô hoặc dùng máy hút bụi. Người có biểu hiện sốt, đau cơ, mệt mỏi sau khi tiếp xúc với chuột hoặc trở về từ vùng dịch cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra.

Dù nguy cơ bùng phát đại dịch được WHO đánh giá ở mức thấp, nhưng việc ngành Y tế chủ động kích hoạt các biện pháp giám sát từ sớm cho thấy tinh thần ứng phó không chủ quan trước các bệnh truyền nhiễm mới nổi.

Trong bối cảnh giao lưu quốc tế ngày càng lớn, việc nâng cao cảnh giác cộng đồng, kiểm soát môi trường sống và phát hiện sớm ca bệnh tiếp tục là “lá chắn” quan trọng để bảo vệ an ninh y tế quốc gia.