Chuyển giá trị nghề truyền thống thành trải nghiệm

Ngày 22/10, tại chương trình khảo sát và hội nghị “Nâng cấp chất lượng dịch vụ và kết nối điểm đến du lịch của xã Sơn Đồng với các doanh nghiệp lữ hành trên địa bàn TP. Hà Nội năm 2026”, câu chuyện phát triển du lịch làng nghề được đặt ra từ yêu cầu thực tế: làm thế nào để những giá trị văn hóa, kỹ nghệ trở thành sản phẩm hấp dẫn, có khả năng khai thác ổn định.

Trước hội nghị, đại diện doanh nghiệp lữ hành và báo chí khảo sát Đền Thượng và chùa Diên Phúc, các cơ sở sản xuất, kinh doanh, đình làng Sơn Đồng và Trung tâm thiết kế sáng tạo. Hành trình giúp doanh nghiệp nhận diện rõ hơn tài nguyên, điều kiện đón khách và khả năng kết nối sản phẩm.

Nằm ở phía Tây Thủ đô, xã Sơn Đồng có diện tích tự nhiên 21,38 km², dân số 64.057 người. Sau sắp xếp, địa phương có 84 di tích thuộc Danh mục kiểm kê di tích Thành phố. Tính đến tháng 9/2026, có 37 di tích được xếp hạng, gồm 23 di tích cấp quốc gia và 14 di tích cấp Thành phố. Hằng năm, xã tổ chức 14 lễ hội truyền thống.

Điểm nhấn là làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng. Theo báo cáo của UBND xã, nghề hình thành từ thời Tiền Lê, dưới triều vua Lê Đại Hành, do vị tướng Đào Trực truyền dạy. Đền Thượng hiện là nơi thờ Tổ nghề, được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1986.

Làng nghề hiện có 397 cơ sở sản xuất, kinh doanh, gồm 46 hộ kinh doanh sản phẩm và 351 cơ sở trực tiếp chạm khắc, sơn thếp. Đội ngũ giữ nghề có 3 nghệ nhân ưu tú, 23 nghệ nhân Hà Nội và hơn 40 nghệ nhân được các tổ chức hội nghề nghiệp công nhận.

Ngày 17/01/2026, Sơn Đồng được công nhận là “Làng thủ công thế giới về tác phẩm chạm khắc gỗ tâm linh và sơn mài mạ vàng”, trở thành thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Đây là cơ hội nâng cao thương hiệu, mở rộng quảng bá và tiếp cận thị trường du lịch.

Ông Phan Huy Cường, Trưởng phòng Lữ hành, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, nhìn nhận danh hiệu này cần được khai thác gắn với bảo tồn nghề, phát huy vai trò nghệ nhân và nâng cao đời sống cộng đồng. “Tuy nhiên, tiềm năng và lợi thế mới chỉ là điều kiện ban đầu”, ông Phan Huy Cường nhấn mạnh. Để tham gia sâu hơn vào các chương trình du lịch của Hà Nội, Sơn Đồng cần nâng chất lượng đón tiếp, tổ chức trải nghiệm bài bản, cải thiện môi trường, hạ tầng và đa dạng hóa quà tặng.

Thực tế, địa phương còn thiếu bãi đỗ xe, nhà vệ sinh công cộng; đường trong khu dân cư nhỏ hẹp; dịch vụ ăn uống, lưu trú hạn chế. Hoạt động tham quan cơ sở sản xuất chủ yếu tự phát, đơn lẻ, chưa hình thành chương trình thống nhất. Sản phẩm quà tặng dành cho du khách chưa phong phú, kỹ năng phục vụ chưa đồng đều.

Ông Trịnh Văn Khánh, Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Đồng, cho rằng cần kết nối di tích, làng nghề và đời sống cộng đồng thành trải nghiệm có chiều sâu. Du khách cần được tìm hiểu lịch sử, quan sát chế tác, giao lưu với nghệ nhân và cảm nhận văn hóa địa phương.

“Người dân, nghệ nhân và các cơ sở sản xuất cần được tham gia vào quá trình xây dựng sản phẩm, cung cấp dịch vụ và hưởng lợi từ hoạt động du lịch”, ông Trịnh Văn Khánh khẳng định.

Trước mắt, địa phương mong muốn cùng nghệ nhân, cơ sở sản xuất và doanh nghiệp nghiên cứu những chương trình quy mô phù hợp, bảo đảm chân thực, an toàn, hấp dẫn, đồng thời tôn trọng hoạt động sản xuất và không gian văn hóa làng nghề.

Từ phía người giữ nghề, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Danh Sơn mong muốn Sơn Đồng có sản phẩm du lịch xứng tầm di sản cha ông. Với ông, người thợ phải lắng nghe, thẩm thấu văn hóa từng vùng đất để chuyển tải vào sản phẩm. Đây cũng là chất liệu để du khách hiểu sâu hơn giá trị nghề, thay vì dừng ở việc ngắm nhìn tác phẩm.

Bắt đầu từ tuyến tham quan và chất lượng phục vụ

Để sớm chuyển tiềm năng thành sản phẩm, TS. Phùng Quang Thắng, Phó Chủ tịch Thường trực Liên chi hội Lữ hành Việt Nam thuộc Hiệp hội Du lịch Việt Nam, đề xuất địa phương bố trí nhân sự hiểu du lịch làm đầu mối kết nối. Người này cần được đào tạo, có khả năng tiếp nhận tư vấn và tổ chức triển khai cùng cộng đồng.

Theo ông, việc có thể làm ngay là cung cấp tư liệu và xây dựng bài thuyết minh chuẩn, với các mức độ chuyên sâu phù hợp, để doanh nghiệp, hướng dẫn viên nghiên cứu. Đồng thời, cần có bản đồ số du lịch của xã, kết nối với Thành phố, giúp khách xác định điểm đến và chủ động di chuyển.

TS. Phùng Quang Thắng đặc biệt lưu ý giữ không gian sản xuất trong nhà dân. Sức hấp dẫn nằm ở việc du khách chứng kiến làng nghề đang sống, người dân đang làm việc thường ngày. Vì vậy, tổ chức đón khách cần tôn trọng nhịp sản xuất, tránh biến hoạt động nghề thành trình diễn thiếu tự nhiên.

Cùng quan điểm khai thác chiều sâu văn hóa, TS. Lê Thị Thu Hương, Trường Đại học Thủ đô, nhấn mạnh tinh thần “muốn đi xa phải đi cùng nhau”. Bà đề xuất nghiên cứu câu chuyện của làng nghề, dòng họ, gia đình nghệ nhân để xây dựng nội dung diễn giải có bản sắc.

Đặc biệt, những tư liệu quý, sách chữ Hán được lưu giữ trong gia đình cần được số hóa, dịch và truyền bá. Bảo tồn nguồn tri thức này sẽ tạo nền tảng cho nội dung thuyết minh, giúp sản phẩm có thêm chiều sâu.

TS. Lê Thị Thu Hương cũng gợi mở sự tham gia của nhà trường trong bồi dưỡng cán bộ văn hóa, quản lý di tích; đưa sinh viên hỗ trợ quảng bá qua thực tập; bổ trợ kỹ năng số và đào tạo đội ngũ thuyết minh có năng lực ngoại ngữ.

Ở góc độ tiếp cận thị trường, ông Nguyễn Bỉnh Hiệp, Chủ tịch Hội làng nghề mỹ nghệ xã Sơn Đồng, cho biết địa phương đang được hỗ trợ xây dựng bảo tàng số 3D và sản phẩm ứng dụng công nghệ thực tế ảo VR360. Ông kiến nghị kết nối các nội dung này với nền tảng du lịch số của Hà Nội, đồng thời hỗ trợ làng nghề đáp ứng tiêu chí công nhận điểm đến du lịch.

Ông Nguyễn Tiến Đạt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội, đánh giá Sơn Đồng hội tụ tinh hoa nghề truyền thống, có lợi thế gần trung tâm Thủ đô và tiềm năng trở thành điểm đến hấp dẫn.

“Chúng ta cần bán trải nghiệm”, ông Nguyễn Tiến Đạt nhấn mạnh, đồng thời đề xuất cơ sở sản xuất phối hợp với doanh nghiệp lữ hành thiết kế tour, cho khách thực hành những công đoạn phù hợp, tạo thêm nguồn thu. Nghệ nhân cần kết hợp tay nghề với khả năng kể chuyện, giúp khách hiểu sự công phu, tỉ mỉ đằng sau mỗi sản phẩm.

Theo ông, cần nghiên cứu thị trường để phát triển sản phẩm nhỏ gọn, có tính ứng dụng, phù hợp làm quà, trang trí và hướng tới xuất khẩu; bồi dưỡng nghiệp vụ thuyết minh, hình thành đầu mối thông tin hỗ trợ du khách, doanh nghiệp. Hiệp hội sẵn sàng phối hợp truyền thông, xây dựng sản phẩm, đưa Sơn Đồng trở thành điểm đến du lịch làng nghề đặc trưng của Hà Nội.

Với kinh nghiệm đưa khách tới Sơn Đồng từ hơn chục năm trước, bà Đặng Thị Thọ, Trưởng đại diện Phoenix Voyages, ủy viên Câu lạc bộ du lịch Thủ đô, đề xuất xây dựng ba đến bốn phương án tham quan rõ ràng. Mỗi phương án cần kết nối điểm tìm hiểu Tổ nghề, bảo tàng và ít nhất hai cơ sở sản xuất, giúp khách tiếp cận đầy đủ hơn đời sống nghề.

Theo bà, sơ đồ tuyến và nội dung chương trình cụ thể sẽ giúp doanh nghiệp giới thiệu, bán sản phẩm, đồng thời tạo cơ sở để hướng dẫn viên thực hiện thống nhất. Các cơ sở cũng cần có nhà vệ sinh phục vụ khách và phát triển quà lưu niệm nhỏ gọn, mức giá phù hợp, thuận tiện mang theo.

Ông Dương Xuân Tráng, Giám đốc Mai Việt Travel, đề nghị bổ sung biển chỉ dẫn, điểm đón tiếp và bài thuyết minh chuẩn, sâu, có hồn. Đội ngũ hướng dẫn có ngoại ngữ sẽ hỗ trợ tiếp cận khách quốc tế. Cùng với cải thiện cảnh quan xanh, sạch, đẹp, Bảo tàng truyền thống làng Sơn Đồng cần được trưng bày nghệ thuật, ấn tượng hơn; các cơ sở cần giới thiệu rõ quy trình sản xuất và câu chuyện nghề.

Bà Trương Ngọc Anh, Giám đốc AA Hospitality, thành viên Ban Thư ký và Truyền thông Câu lạc bộ Lữ hành UNESCO Hà Nội, đề xuất khảo sát lại, xây dựng đề án phát triển du lịch toàn xã sau sáp nhập. Việc lựa chọn bản sắc, sản phẩm và quy hoạch cần dựa trên hạ tầng, khả năng đón khách.

Theo bà, cần xác định cơ sở nào có nhu cầu, điều kiện làm du lịch, từ đó lập bản đồ điểm đến và dịch vụ, bao gồm ẩm thực. Từ đặc trưng mỹ nghệ dát vàng, địa phương có thể nghiên cứu ẩm thực dát vàng để mở rộng nhóm khách. Cách tiếp cận nên bắt đầu bằng những điểm đến, sản phẩm nhỏ nhưng tinh tế, tinh xảo, tạo ấn tượng.

Về phía địa phương, UBND xã Sơn Đồng đề nghị hỗ trợ xây dựng một đến hai tour mẫu, đưa Sơn Đồng lên bản đồ du lịch Thành phố, đào tạo nhân lực tại chỗ và kết nối hệ thống bán quà tặng. Cùng với đó là tư vấn bao bì, câu chuyện sản phẩm, mã QR giới thiệu nghệ nhân và bán hàng trực tuyến.

Những đề xuất từ quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp đã chỉ ra các công việc cụ thể. Từ tuyến tham quan rõ ràng, dịch vụ thiết yếu đến câu chuyện được diễn giải hấp dẫn, Sơn Đồng có cơ sở từng bước hình thành điểm đến trải nghiệm nghề, tạo thêm sinh kế và tiếp sức cho các thế hệ giữ nghề.