Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đề nghị tiếp tục rà soát các trường hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, hạn chế tối đa việc thu hồi đất ở của người dân chỉ nhằm đấu giá tạo nguồn thu cho Nhà nước, khi sửa Luật Đất đai.

Nội dung trên được Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi đề cập khi báo cáo tóm tắt thẩm tra sơ bộ dự án Luật Đất đai (sửa đổi), tại phiên họp chiều 1/10 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Theo tờ trình của Chính phủ, quá trình đánh giá 2 năm tổ chức thi hành Luật Đất đai năm 2024 cho thấy còn một số tồn tại, hạn chế cần phải tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách, pháp luật về đất đai để khơi thông nguồn lực đất đai cho phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, thực hiện có hiệu quả chính quyền địa phương 2 cấp và để thực hiện mục tiêu tăng trưởng “2 con số”.

Dự thảo luật sửa đổi gồm 13 chương, trong đó chương 5 quy định về thu hồi đất, trưng dụng đất; phát triển, quản lý và khai thác quỹ đất.

Tờ trình của Chính phủ nêu rõ, so với Luật Đất đai năm 2024, dự thảo không quy định chi tiết trình tự, thủ tục thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm, cưỡng chế thực hiện thu hồi đất; thông báo thu hồi đất và việc chấp hành quyết định thông báo thu hồi đất; trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị trong việc tổ chức nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, quản lý, khai thác, sử dụng quỹ đất thu hồi.

Dự thảo Luật giữ nguyên các trường hợp thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng đã được quy định trong Luật Đất đai; luật hóa 1 trường hợp Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, 3 trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng tại Nghị quyết số 254/2025/QH15 của Quốc hội.

Đồng thời dự thảo bổ sung trường hợp thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh để làm bãi tạm giữ phương tiện vi phạm, tai nạn, trung tâm sát hạch và cấp giấy phép lái xe, nhà khách để đáp ứng các nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; bổ sung thêm 3 trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng để thực hiện Điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên; thu hồi đất để thực hiện dự án đầu tư xây dựng nhà ở công vụ, nhà ở cho thuê, nhà ở chính sách.

Với các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, cơ quan chủ trì soạn thảo đã rà soát, sửa đổi, bổ sung một số trường hợp thu hồi đất để thống nhất với pháp luật chuyên ngành, lĩnh vực.

Cụ thể, thu hồi đất thực hiện dự án công cộng như: cơ sở đổi mới sáng tạo, hỗ trợ khởi nghiệp, bảo tồn thiên nhiên, công trình đê điều, hành lang bảo vệ đê điều mà phải thu hồi đất,…, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển và thống nhất với các pháp luật chuyên ngành.

Thu hồi đất để thực hiện Điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên. Thu hồi đất thực hiện dự án phát triển kinh tế như: Xây dựng trung tâm logistics phục vụ cảng biển, cảng hàng không, cảng thủy nội địa có quy mô sử dụng đất trên 50 ha, dự án sản xuất, chế biến nông - lâm -thủy sản...

Qua đó, Điều 36 dự thảo Luật bao quát các trường hợp thu hồi đất thực hiện các dự án hạ tầng, phát triển kinh tế, chỉnh trang đô thị - nông thôn, an sinh xã hội và tổ chức lại không gian phát triển, đồng thời vẫn bảo đảm nguyên tắc chỉ thu hồi đất trong trường hợp thật cần thiết vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Nêu ý kiến thẩm tra sơ bộ của Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính, Chủ nhiệm Ủy ban Phan Văn Mãi đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về thu hồi đất các trường hợp và căn cứ thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo hướng quy định rõ ràng về tiêu chí dự án thuộc phạm vi thu hồi đất trong trường hợp thật cần thiết để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; giao Chính phủ quy định chi tiết để lượng hóa các tiêu chí về quy mô, lợi ích mà các dự án mang lại để thể hiện sự cần thiết, cấp thiết, phục vụ lợi ích chung.

Thường trực cơ quan thẩm tra cũng đề nghị đánh giá tác động, tổng kết việc thực hiện các quy định tại Nghị quyết 254/2025/QH15 để làm rõ cơ sở luật hóa các cơ chế mang tính đặc thù; trường hợp chưa làm rõ được cơ sở luật hóa, chưa chứng minh được tính phù hợp của quy định đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn, đề nghị không quy định tại Luật Đất đai (sửa đổi).

Ông Mãi còn đề nghị tiếp tục rà soát các trường hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, hạn chế tối đa việc thu hồi đất ở của người dân chỉ nhằm đấu giá tạo nguồn thu cho Nhà nước. Cân nhắc trường hợp thu hồi đất (nhất là đất ở) để thực hiện dự án tái định cư khi tách dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án độc lập để thực hiện trước vì dẫn đến xung đột về mục tiêu chính sách, thực hiện thu hồi đất 2 lần, 2 khu vực mà chỉ để triển khai 1 dự án đầu tư, làm gia tăng chi phí xã hội, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của người dân.

Cơ quan thẩm tra cũng cho rằng cần làm rõ cơ sở và báo cáo đánh giá tác động của quy định tại điểm e khoản 4 Điều 35 dự thảo Luật về trường hợp thu hồi đất để thực hiện dự án đầu tư xây dựng khu đô thị theo quy định của pháp luật về xây dựng là mở rộng hơn so với quy định của Luật Đất đai năm 2024.