Báo Tài chính - Đầu tư trao đổi với PGS-TS. Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển Chính sách, Đại học Quốc gia TP.HCM, về những yếu tố quyết định hành trình hiện thực hóa tầm nhìn siêu đô thị quốc tế của TP.HCM.

Sau hợp nhất, TP.HCM đã có quy mô đủ lớn để trở thành một siêu đô thị quốc tế. Theo ông, điều kiện quyết định còn thiếu hiện nay là gì để biến lợi thế quy mô thành năng lực cạnh tranh thực chất?

Theo tôi, điều kiện quyết định còn thiếu của TP.HCM hiện nay không phải là quy mô, mà là thể chế và năng lực quản trị tương xứng với quy mô. Sau hợp nhất, thành phố đã sở hữu diện tích hơn 6.700 km2, dân số trên 14 triệu người và quy mô kinh tế lớn nhất cả nước, chiếm hơn 23% GDP. Đây là những điều kiện cần để hình thành một siêu đô thị. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, không có thành phố nào trở thành trung tâm toàn cầu chỉ nhờ đông dân hay diện tích rộng. Sự khác biệt nằm ở khả năng chuyển hóa quy mô thành năng suất, đổi mới sáng tạo, sức hút vốn quốc tế và niềm tin của nhà đầu tư.

Nói cách khác, khoảng cách giữa một siêu đô thị lớn và một đô thị toàn cầu chính là khoảng cách về thể chế. TP.HCM cần một mô hình quản trị đủ mạnh để điều phối không gian đa trung tâm gồm tài chính, công nghệ cao, công nghiệp, logistics, cảng biển, kinh tế biển và du lịch. Nếu thể chế không đủ mở, quyền tự chủ không đủ lớn và bộ máy điều hành không đủ linh hoạt, lợi thế quy mô rất dễ chuyển thành chi phí tắc nghẽn. Vì vậy, quy mô là điều kiện cần, còn thể chế và năng lực quản trị mới là điều kiện đủ để TP.HCM trở thành một siêu đô thị quốc tế.

Nhiều siêu đô thị trên thế giới không thất bại vì thiếu nguồn lực, mà vì không quản trị được tốc độ phát triển. Với TP.HCM hiện nay, đâu là những thách thức lớn nhất cần hóa giải trong giai đoạn đầu vận hành mô hình mới?

Một thành phố thống nhất về địa giới nhưng không thống nhất về quy hoạch, dữ liệu và điều phối đầu tư thì vẫn chưa phải là một siêu đô thị vận hành hiệu quả. Vì vậy, theo tôi, thách thức lớn nhất của TP.HCM trong giai đoạn đầu là quản trị được sự phức hợp của một siêu đô thị đa trung tâm. Sau hợp nhất, thành phố trở thành một không gian phát triển tích hợp nhiều chức năng kinh tế khác nhau. Về mặt hành chính, việc hợp nhất có thể hoàn thành trong thời gian ngắn, nhưng để các không gian phát triển khác nhau vận hành thống nhất lại là một thách thức hoàn toàn khác.

Trước hết, TP.HCM phải đối mặt với nguy cơ phân mảnh thể chế sau sáp nhập. Một thành phố thống nhất về địa giới chưa đồng nghĩa với một hệ thống thống nhất về quy hoạch, dữ liệu, đầu tư công, quản lý đất đai và cung ứng dịch vụ công. Nếu không xây dựng được cơ chế điều phối đủ mạnh, thành phố rất dễ rơi vào tình trạng "một đô thị nhưng nhiều cách vận hành".

Bên cạnh đó là áp lực điều phối đầu tư trong không gian đa trung tâm. Thành phố đang đồng thời phát triển trung tâm tài chính quốc tế, khu công nghệ cao, cảng biển, logistics, hạ tầng giao thông chiến lược và các cực đô thị mới. Nếu thiếu thứ tự ưu tiên và sự liên kết chức năng giữa các cực tăng trưởng, nguồn lực sẽ bị phân tán, nơi nào cũng đầu tư nhưng không nơi nào đạt đủ quy mô để tạo đột phá. Đây là cái bẫy mà nhiều đô thị đang lên trên thế giới từng gặp phải.

Quan trọng hơn, tốc độ tăng trưởng của không gian đô thị đang tạo áp lực rất lớn lên hạ tầng, dịch vụ công và môi trường. Quy mô dân số hơn 14 triệu người đòi hỏi hệ thống giao thông công cộng, nhà ở, y tế, giáo dục, cấp thoát nước và chính quyền số phải được nâng cấp tương xứng. Trong khi đó, biến đổi khí hậu, ngập lụt, ô nhiễm không khí và sụt lún đang trở thành những rủi ro cấp bách đối với toàn bộ vùng đô thị phía Nam.

Vì vậy, ưu tiên lớn nhất của TP.HCM trong giai đoạn tới là nâng cấp năng lực điều phối trước khi mở rộng quy mô đầu tư. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, một siêu đô thị thành công luôn bắt đầu từ năng lực quản trị đi trước tốc độ phát triển. Nếu làm được điều đó, TP.HCM sẽ biến lợi thế hợp nhất thành động lực tăng trưởng mới. Ngược lại, quy mô càng lớn thì chi phí tắc nghẽn và chi phí điều hành sẽ càng gia tăng.

Trong bối cảnh hiện nay, TP.HCM cần ưu tiên những đột phá nào trước để tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh nhất?

Theo tôi, TP.HCM cần bắt đầu từ thể chế trước khi nói đến bất kỳ động lực tăng trưởng nào khác. Nhiều người xem hạ tầng, trung tâm tài chính quốc tế hay đổi mới sáng tạo là động lực quan trọng nhất, nhưng về bản chất, thể chế mới là động lực của mọi động lực. Một thành phố muốn thu hút dòng vốn toàn cầu, phát triển trung tâm tài chính quốc tế hay thúc đẩy đổi mới sáng tạo đều phải dựa trên nền tảng thể chế đủ mở, đủ linh hoạt và đủ năng lực điều phối. Nếu thể chế không thay đổi, các động lực khác sẽ khó tạo ra đột phá.

Sau thể chế là hạ tầng kết nối và tái cấu trúc không gian đô thị. Sau hợp nhất, TP.HCM chuyển sang mô hình đa trung tâm với nhiều chức năng kinh tế khác nhau. Vì vậy, cần tổ chức lại hệ thống giao thông, logistics, cảng biển, sân bay và kết nối vùng như một chỉnh thể thống nhất nhằm giảm chi phí giao dịch, nâng cao năng suất. Đồng thời, thành phố phải phân định rõ các cực chức năng chiến lược như tài chính, công nghệ cao, logistics, công nghiệp và kinh tế biển để quy mô thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh.

Trên nền tảng đó, trung tâm tài chính quốc tế sẽ là bước nhảy về vị thế, còn đổi mới sáng tạo quyết định chất lượng tăng trưởng dài hạn. Kinh nghiệm từ Singapore, Paris và nhiều trung tâm công nghệ cho thấy những đô thị thành công đều xây dựng được hệ sinh thái liên kết giữa đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, quỹ đầu tư và thị trường. Vì vậy, TP.HCM cần đi theo trình tự: thể chế để mở đường, hạ tầng để kết nối, tài chính để khuếch đại nguồn lực và đổi mới sáng tạo để khẳng định vị thế dài hạn.

Để hiện thực hóa tầm nhìn siêu đô thị quốc tế trong 10-20 năm tới, TP.HCM cần một mô hình huy động và phân bổ nguồn lực như thế nào?

TP.HCM cần chuyển từ tư duy phân bổ nguồn lực bình quân sang tập trung cho các cực tăng trưởng chiến lược. Rủi ro lớn nhất không phải thiếu dự án, mà là đầu tư dàn trải, khiến nguồn lực bị chia nhỏ và hiệu quả suy giảm.

Ngân sách nhà nước nên đóng vai trò vốn mồi cho hạ tầng khung, giao thông công cộng, chuyển đổi số, y tế, giáo dục và chuyển đổi xanh. Các dự án có khả năng tạo dòng tiền cần huy động mạnh nguồn lực từ PPP, trái phiếu đô thị, quỹ đầu tư hạ tầng và vốn quốc tế. Đồng thời, TP.HCM cần có cơ chế thu hồi và tái đầu tư giá trị đất gia tăng từ các dự án hạ tầng, đặc biệt tại khu vực quanh các tuyến metro và các nút giao thông lớn theo mô hình TOD.

Bên cạnh huy động vốn, thành phố cần cơ chế điều phối đầu tư đủ mạnh để lựa chọn dự án theo tác động đến năng suất thay vì phân bổ bình quân theo địa bàn. Những dự án giúp giảm thời gian di chuyển, giảm chi phí logistics và thu hút vốn tư nhân cần được ưu tiên. Mô hình nguồn lực phù hợp phải dựa trên 5 trụ cột: ngân sách làm vốn mồi; PPP và thị trường vốn làm bệ đỡ; Trung tâm Tài chính quốc tế làm bộ khuếch đại; TOD và khai thác giá trị đất làm nguồn tái tạo vốn; cùng cơ chế điều phối đầu tư theo không gian để hạn chế đầu tư dàn trải.

Theo ông, đâu sẽ là những chỉ dấu cho thấy, TP.HCM thực sự trở thành một siêu đô thị quốc tế vào năm 2045?

Đến năm 2045, TP.HCM chỉ thực sự là một siêu đô thị quốc tế nếu không chỉ lớn về kinh tế, mà còn có sức ảnh hưởng trong khu vực, chất lượng sống cao và năng lực quản trị hiện đại. Những chỉ dấu quan trọng là vị thế trong mạng lưới đô thị toàn cầu; khả năng thu hút vốn, công nghệ, nhân tài và các định chế quốc tế; chất lượng hạ tầng, dịch vụ công, môi trường sống; năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu; cùng mức độ minh bạch và số hóa của chính quyền.

Nếu TP.HCM vừa là trung tâm kinh tế, tài chính, đổi mới sáng tạo của khu vực, vừa là nơi đáng sống, đáng đầu tư và đáng cống hiến, thì thành phố sẽ thực sự trở thành một siêu đô thị quốc tế đúng nghĩa.