Tiếp tục phiên họp thứ sáu, sáng 22/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Tờ trình của Chính phủ nêu rõ, sau hơn 20 năm thi hành Luật Thương mại năm 2005, thị trường hàng hóa phái sinh đã bước đầu hình thành và phát triển nhưng quy mô, thanh khoản còn hạn chế; giá hàng hóa và sản phẩm giao dịch còn phụ thuộc lớn vào thị trường nước ngoài, trong khi Việt Nam có nhiều mặt hàng giữ vị trí quan trọng trên thị trường quốc tế nhưng chưa phát huy được vai trò trong hình thành giá.

Khuôn khổ pháp luật hiện hành chủ yếu điều chỉnh giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa, chưa bao quát đầy đủ giao dịch phi tập trung (OTC), thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro và các thiết chế thị trường mới.

Do đó, cần ban hành một đạo luật chuyên ngành nhằm tạo khuôn khổ pháp lý đồng bộ, hiện đại, hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro giá; phát triển các sản phẩm dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam; từng bước hình thành giá tham chiếu, giảm phụ thuộc vào thị trường nước ngoài và nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế.

Ưu tiên các sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam

Dự thảo Luật gồm 8 chương, 54 điều, quy định về thị trường hàng hóa phái sinh tập trung; thị trường hàng hóa phái sinh OTC; liên thông thị trường qua biên giới; thành viên và nhà đầu tư; quản trị rủi ro và an toàn hệ thống; xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp và bồi thường thiệt hại.

Luật không điều chỉnh các hoạt động liên quan đến giao dịch sản phẩm phái sinh về chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng và các sản phẩm phái sinh khác thuộc lĩnh vực tài chính.

Theo dự thảo, Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ là hai cấu phần hạ tầng cốt lõi. Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở giao dịch, thực hiện bù trừ, quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.

Dự thảo cũng quy định hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; nguyên tắc, điều kiện, cơ chế, quy trình và đối tác liên thông thị trường qua biên giới; điều kiện, quyền và nghĩa vụ của thành viên Sở giao dịch hàng hóa, thành viên Trung tâm thanh toán bù trừ và nhà đầu tư.

Đối với doanh nghiệp nhà nước, dự thảo quy định doanh nghiệp được tham gia giao dịch hàng hóa phái sinh để phòng ngừa, quản trị rủi ro phát sinh trực tiếp từ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Việc phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh gắn với sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa; ưu tiên các sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam. Qua đó, tạo công cụ phòng ngừa rủi ro giá cho doanh nghiệp, người sản xuất, nông dân; giảm phụ thuộc vào giá tham chiếu nước ngoài; niêm yết một số hàng hóa xuất khẩu chủ lực như cà phê, gạo, cao su trên Sở giao dịch hàng hóa.

Thẩm tra sơ bộ, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành sự cần thiết nghiên cứu xây dựng Luật, đề nghị tiếp tục rà soát phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, phân định rõ các giao dịch thuộc phạm vi của Luật này với các luật chuyên ngành, cũng như giữa giao dịch hàng hóa phái sinh tập trung và thị trường phi tập trung.

Về quản lý nhà nước, theo cơ quan thẩm tra, cần xác định cơ chế quản lý, giám sát liên ngành; phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý chuyên ngành và xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính. Chính sách phát triển thị trường cần gắn với chuẩn hóa, giao nhận hàng hóa vật chất, hệ thống kho, kiểm định và chứng thư kho tin cậy; hướng tới liên thông với thị trường quốc tế, để nhà tạo lập thị trường, nhà đầu tư và người mua quốc tế có thể tiếp cận.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng đề nghị đánh giá đầy đủ mô hình tổ chức thị trường, cơ chế quản trị, sự tham gia của Nhà nước và cơ chế vận hành đối với Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ; so sánh các mô hình sở hữu để lựa chọn phương án tối ưu, phù hợp với điều kiện của Việt Nam trong giai đoạn đầu, bảo đảm tính độc lập giữa hai thiết chế.

Các quy định về quản lý ký quỹ, Quỹ hỗ trợ thanh toán, xử lý trường hợp mất khả năng thanh toán, xác lập giá tham chiếu, giá thanh toán, giới hạn vị thế, thực hiện hợp đồng bằng giao nhận vật chất, quyền tự quản và cơ chế kiểm tra, giám sát cũng cần tiếp tục hoàn thiện.

Đối với doanh nghiệp nhà nước, cơ quan thẩm tra đề nghị quy định chặt chẽ các trường hợp khoản lỗ phát sinh từ giao dịch hàng hóa phái sinh không được xác định là thất thoát vốn nhà nước và việc miễn trừ trách nhiệm trong thực hiện giao dịch. Với nhà đầu tư, cần có cơ chế bảo vệ phù hợp với mức độ rủi ro của sản phẩm và khả năng chịu rủi ro của từng nhóm.

Hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát, quản lý ngoại hối

Tán thành sự cần thiết xây dựng luật,  Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị làm rõ hơn cơ sở thực tiễn, tính hiệu quả của khung pháp luật hiện hành; phân tích những khó khăn, vướng mắc, khoảng trống, bất cập mà Luật cần xử lý, nhất là trong bối cảnh Nghị định số 302 của Chính phủ vừa được ban hành năm 2026.

Điều hành phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng lưu ý các mục tiêu nêu trong Tờ trình của Chính phủ phải được cụ thể hóa đầy đủ trong dự thảo Luật. Đồng thời cần đánh giá tác động, nghiên cứu kỹ kinh nghiệm quốc tế phù hợp với mô hình và điều kiện thực tiễn của Việt Nam, bảo đảm Luật được ban hành có tính khả thi và chất lượng.

Về tổ chức thị trường, Phó chủ tịch Quốc hội lưu ý cần đánh giá đầy đủ mô hình tổ chức, sở hữu và quản trị của Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ; làm rõ lý do thành lập một Sở giao dịch riêng với Sở giao dịch chứng khoán phái sinh, sự tham gia của Nhà nước và cơ chế vận hành; rà soát giới hạn sở hữu, nhất là sở hữu nước ngoài, kiểm soát quyền chi phối và xung đột lợi ích.

Đối với doanh nghiệp nhà nước, yêu cầu từ Ủy ban Thường vụ Quốc hội là cần quy định chặt chẽ tiêu chí xác định khoản lỗ từ hoạt động phòng ngừa rủi ro không được coi là thất thoát vốn nhà nước; bảo vệ người thực hiện đúng mục đích, đúng thẩm quyền, đúng quy định nhưng không tạo ra khoảng miễn trừ đối với hành vi vụ lợi, đầu cơ hoặc vi phạm.

Về liên thông thị trường qua biên giới, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát, quản lý ngoại hối, dòng tiền ký quỹ, thanh toán, lưu chuyển dữ liệu xuyên biên giới và an ninh dữ liệu, bảo đảm kiểm soát được rủi ro đối tác, dòng tiền và dữ liệu.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất dự án Luật sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ hai và xem xét thông qua tại Kỳ họp thứ ba, sau khi Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hoá phái sinh tại Việt Nam được đánh giá tổng thể.