Những nội dung này đã được các chuyên gia pháp lý và xây dựng phân tích tại Hội thảo quốc gia “Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 - Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý”, tổ chức mới đây tại TP.HCM.

Trao đổi với phóng viên Báo điện tử Đầu tư - baodautu.vn bên lề Hội thảo, ông Nguyễn Nam Trung, Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam đánh giá Luật Xây dựng 2025 đã được tinh gọn đáng kể về cấu trúc và quy định. Nhiều thủ tục hành chính được cắt giảm theo hướng mỗi công trình chỉ cần thực hiện một bước thủ tục chính, thay vì nhiều vòng xin phép như trước.

Luật cũng giảm bớt sự can thiệp hành chính, đồng thời giao nhiều quyền hạn và trách nhiệm hơn cho chủ đầu tư và người quyết định đầu tư. Các quy định về chứng chỉ năng lực hoạt động xây dựng và hành nghề được đơn giản hóa, chuyển trọng tâm từ sát hạch hình thức sang đánh giá kinh nghiệm thực tế.

Luật mới cũng không buông lỏng quản lý mà chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Việc miễn giấy phép xây dựng chỉ áp dụng tại các khu vực đã có quy hoạch chi tiết hoặc quy chế kiến trúc rõ ràng, nhằm vừa bảo đảm trật tự xây dựng, vừa giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Một điểm mới quan trọng là Luật Xây dựng 2025 đã xử lý cơ bản tình trạng chồng chéo với Bộ luật Dân sự trong lĩnh vực hợp đồng. Theo đó, trong trường hợp có tranh chấp xảy ra nhưng Luật Xây dựng không có quy định cụ thể, các bên được áp dụng Bộ luật Dân sự làm nền tảng pháp lý chung. Các quy định về bồi thường thiệt hại, điều chỉnh hợp đồng và hoàn cảnh thay đổi cơ bản cũng được cập nhật để phù hợp hơn với thực tiễn triển khai dự án, đặc biệt trong bối cảnh biến động chi phí, lãi suất và thị trường.

Luật sư Nguyễn Trung Nam, Luật sư sáng lập Công ty Luật EPLegal, Phó giám đốc Trung tâm Hoà giải Việt Nam (VMC) cũng nhấn mạnh Luật Xây dựng 2025 chính thức thừa nhận cơ chế bồi thường thiệt hại ấn định trước (liquidated damages - LD).

Trước đây, các điều khoản LD trong hợp đồng mẫu thường đối mặt với rủi ro bị tuyên vô hiệu do pháp luật Việt Nam yêu cầu phải chứng minh thiệt hại thực tế. Việc cho phép các bên thỏa thuận mức bồi thường dựa trên mức độ vi phạm không chỉ giúp các hợp đồng xây dựng an toàn hơn mà còn đưa pháp luật Việt Nam tiệm cận gần hơn với các khái niệm và thực tiễn quốc tế.

Luật Xây dựng năm 2025 được Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV và chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, được đánh giá là dấu mốc quan trọng trong việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động đầu tư xây dựng tại Việt Nam. Tuy nhiên, những thay đổi này cũng đặt ra nhiều thách thức về mặt pháp lý, đặc biệt trong việc soạn thảo, quản lý hợp đồng xây dựng và kiểm soát rủi ro pháp lý phát sinh.

GS.TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho biết tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng hiện là một trong những nhóm tranh chấp lớn, phức tạp nhất tại VIAC. Điều này phản ánh rủi ro cao của lĩnh vực, đồng thời cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của trọng tài thương mại như một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, linh hoạt và phù hợp thông lệ quốc tế.

Theo các chuyên gia, điểm mới đặc biệt của Luật Xây dựng 2025 là nguyên tắc ưu tiên sử dụng trọng tài trong nước để giải quyết tranh chấp đối với các dự án đối tác công - tư (PPP).

“Việc giải quyết tranh chấp tại Việt Nam mang lại nhiều lợi thế thực tiễn. Khi các trọng tài viên quốc tế của Việt Nam hoặc những người am hiểu pháp luật Việt Nam sẽ có khả năng lắng nghe và thấu hiểu sâu sắc hơn các vấn đề đặc thù của dự án trong nước”, Luật sư Nguyễn Trung Nam nhấn mạnh.

Đặc biệt, các phán quyết của trọng tài Việt Nam vẫn có giá trị thi hành tại tất cả quốc gia thành viên của Công ước New York 1958 mà không cần xét xử lại, giúp bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp trên phạm vi toàn cầu. Quy định này được kỳ vọng sẽ hạn chế thất thoát ngân sách do chi phí tranh tụng quốc tế, đồng thời giảm tình trạng “chảy” nguồn lực pháp lý ra nước ngoài khi phát sinh tranh chấp.

Việc Luật Xây dựng 2025 cập nhật nhiều chuẩn mực quốc tế cũng được đánh giá sẽ góp phần giảm rủi ro pháp lý trong mắt nhà đầu tư. Khi khung pháp lý trở nên quen thuộc, minh bạch và dễ dự báo hơn, chi phí dự phòng rủi ro trong các dự án hạ tầng, năng lượng và xây dựng quy mô lớn cũng sẽ giảm theo.

Luật mới vì thế được kỳ vọng sẽ là đòn bẩy quan trọng thúc đẩy ngành xây dựng Việt Nam phát triển chuyên nghiệp và hội nhập sâu hơn với thị trường quốc tế.