Tăng trưởng xuất khẩu mạnh đang mở rộng cơ hội cho Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu, nhưng đồng thời đặt năng lực logistics trước những yêu cầu mới về tốc độ, chi phí, tính minh bạch, khả năng chống chịu và giảm phát thải. 

Logistics không còn chỉ là bài toán chi phí

Trong bối cảnh địa chính trị, thương mại và công nghệ liên tục thay đổi, chuỗi cung ứng toàn cầu đang bước vào một giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu tìm kiếm phương án vận chuyển có chi phí thấp, những yêu cầu mới đang buộc logistics phải đồng thời giải quyết nhiều bài toán từ khả năng chống chịu trước gián đoạn, minh bạch dữ liệu đến đáp ứng tiêu chuẩn môi trường và giảm phát thải.

Những vấn đề này được đặt ra tại Hội thảo Quốc tế về Hậu cần và Chuỗi cung ứng bền vững - International Symposium on Sustainable Logistics and Supply Chain (ISLOGS’26), diễn ra trong hai ngày 27-28/8 tại Hà Nội.

Hội thảo do Đại học Phenikaa chủ trì, phối hợp với Hiệp hội Nghiên cứu Quốc tế về Hàng không và Năng lượng bền vững (SARES), Đại học Piri Reis của Thổ Nhĩ Kỳ và Great Peace International, quy tụ gần 200 nhà khoa học, chuyên gia, nhà hoạch định chính sách và đại diện doanh nghiệp trong và ngoài nước. Ban tổ chức đã nhận hơn 200 nghiên cứu, trong đó các công trình được lựa chọn trình bày phải trải qua quy trình phản biện kín hai chiều.

Sức ép đối với ngành logistics càng rõ nét khi Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất và thương mại quốc tế. Nền kinh tế có độ mở lớn mang lại cơ hội đón nhận dòng dịch chuyển đầu tư và sản xuất, song cũng khiến năng lực cạnh tranh phụ thuộc ngày càng nhiều vào khả năng tổ chức một chuỗi cung ứng hiệu quả, linh hoạt và thích ứng nhanh với biến động.

Dữ liệu được ông Ngô Khắc Lễ, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), trình bày tại Hội thảo cho thấy, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam năm 2025 đạt 475,06 tỷ USD, tăng 17% so với năm 2024.

Riêng 6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu đạt khoảng 266,51 tỷ USD, tăng 21% so với cùng kỳ. Quy mô hàng hóa tăng nhanh đồng nghĩa mạng lưới logistics trở nên phức tạp hơn, nhạy cảm hơn với thời gian, chịu tác động lớn hơn từ những gián đoạn bên ngoài và phải đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về tuân thủ cũng như phát triển bền vững.

Một thay đổi đáng chú ý được các chuyên gia đặt ra là cách nhìn về sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu. Nếu trước đây chất lượng sản phẩm, năng lực sản xuất và giá thành thường được coi là những yếu tố chủ yếu, thị trường hiện nay còn đánh giá hàng hóa thông qua thời gian giao hàng, độ tin cậy, khả năng truy xuất và quan sát chuỗi cung ứng, mức độ tuân thủ, khả năng chống chịu cũng như dấu chân carbon. Vì vậy, logistics không còn đơn thuần là một khoản chi phí ở cuối quá trình sản xuất mà ngày càng trở thành một phần của khả năng tiếp cận thị trường và sức cạnh tranh của sản phẩm.

Thách thức đối với Việt Nam nằm ở chỗ đà tăng trưởng xuất khẩu mạnh nhưng năng lực logistics chưa đồng đều trên toàn bộ chuỗi. Từ nhà máy, khu công nghiệp, cảng cạn và trung tâm logistics nội địa đến vận tải trong nước, cảng biển, sân bay, vận tải quốc tế và thị trường đích, chỉ một mắt xích yếu cũng có thể khiến doanh nghiệp mất thời gian, giảm độ tin cậy, thiếu khả năng quan sát hàng hóa hoặc gia tăng chi phí.

Từ thực tế này, vấn đề đặt ra không chỉ là tiếp tục đầu tư thêm hạ tầng mà phải chuyển từ tư duy phát triển hạ tầng logistics sang xây dựng năng lực logistics.

Năm nhóm năng lực được đề cập gồm khả năng kết nối thông qua hành lang vận tải và vận tải đa phương thức; hiệu quả về tổng chi phí logistics và năng suất tài sản; độ tin cậy và khả năng chống chịu; khả năng kết nối dữ liệu, quan sát toàn bộ hành trình hàng hóa; cuối cùng là tính bền vững gắn với carbon, tuân thủ và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Nền tảng để những năng lực này vận hành là nguồn nhân lực, tiêu chuẩn, hợp tác và chính sách.

Với một quốc gia có đường bờ biển dài như Việt Nam, vận tải ven biển cũng được nhìn nhận như một dư địa đáng kể để tái cấu trúc hệ thống logistics.

Xanh hóa và số hóa trở thành năng lực cạnh tranh

Song hành với tái cấu trúc mạng lưới vận tải, chuyển đổi số đang làm thay đổi cách hàng hóa dịch chuyển trong chuỗi cung ứng. Một container có thể được vận chuyển nhanh nhưng hiệu quả của toàn bộ hành trình vẫn bị kéo giảm nếu chứng từ và dữ liệu di chuyển chậm.

Bởi vậy, bên cạnh dòng hàng hóa vật lý từ ICD, phương tiện vận tải, cảng đến thị trường, cần hình thành một dòng dữ liệu thông suốt giữa chứng từ, hải quan, ngân hàng, hãng vận tải và khách hàng. Thương mại không giấy tờ, dữ liệu có khả năng liên thông, chứng từ điện tử đáng tin cậy, hành lang pháp lý rõ ràng và khả năng quan sát chuỗi cung ứng từ đầu đến cuối được xác định là những năng lực quan trọng của hạ tầng thương mại số.

Ở phạm vi rộng hơn, GS-TS.T.Hikmet Karakoc, Đại học Piri Reis, Chủ tịch SARES cho rằng, logistics bền vững đang bước sang giai đoạn mới, trong đó yêu cầu giảm phát thải không còn dừng ở các cam kết khí hậu mà đi sâu vào hoạt động vận hành. Quyết định về phương thức vận tải, loại phương tiện, nhiên liệu và cấu hình mạng lưới ngày càng phải tính đến hiệu quả carbon bên cạnh chi phí và tốc độ.

Trí tuệ nhân tạo cũng được đặt trong quá trình chuyển đổi này, từ tối ưu tuyến đường, nâng hiệu suất sử dụng phương tiện, dự báo nhu cầu đến bảo trì dự báo và liên tục tối ưu hoạt động. Cùng với AI, quá trình điện khí hóa, nhiên liệu thay thế và năng lượng carbon thấp đang tạo ra một hệ sinh thái năng lượng vận tải đa dạng hơn; mỗi lĩnh vực từ vận tải đường bộ, vận tải đường dài, hàng hải đến hàng không có thể cần những giải pháp năng lượng khác nhau thay vì một công nghệ duy nhất cho toàn bộ ngành.

GS-TS.Vũ Văn Trường, Phó Giám đốc Đại học Phenikaa cho rằng, các trường đại học giữ vai trò quan trọng trong thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững. Hội thảo tạo không gian để giới khoa học, chuyên gia, nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp cùng chia sẻ tri thức, tìm kiếm giải pháp và hình thành những kết nối hợp tác lâu dài.

Sự kết nối giữa nghiên cứu và thực tiễn cũng được PGS-TS.Phạm Văn Hồng, Hiệu trưởng Trường Kinh tế, Đại học Phenikaa nhấn mạnh và cho rằng sự quan tâm của cộng đồng nghiên cứu phản ánh tính cấp thiết của logistics và chuỗi cung ứng bền vững trên phạm vi toàn cầu. Mục tiêu không chỉ dừng ở trao đổi kết quả nghiên cứu mà còn hướng tới các chương trình hợp tác dài hạn về nghiên cứu, đào tạo, trao đổi học thuật và triển khai dự án chung.

Để biến logistics thành lợi thế cạnh tranh của Việt Nam, các giải pháp cũng cần được triển khai đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp logistics, doanh nghiệp xuất khẩu và các hiệp hội.