Theo kế hoạch, ngày 20/5, Tòa án Nhân dân TP. Hà Nội mở phiên tòa sơ thẩm, xét xử 10 bị cáo trong vụ án “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí; Lừa đảo chiếm đoạt tài sản; Nhận hối lộ”, xảy ra tại Bộ Y tế và các đơn vị liên quan.

Trong vụ án này, Nguyễn Thị Kim Tiến, cựu Bộ trưởng Bộ Y tế; Nguyễn Kim Trung, cựu Phó trưởng Ban Quản lý dự án y tế trọng điểm (Ban YTTĐ); Đào Xuân Sinh, Giám đốc Công ty cổ phần Tư vấn đầu tư và Xây dựng SHT; Nguyễn Doãn Tú, cựu Phó vụ trưởng Vụ Trang thiết bị và Công trình y tế; Lê Văn Cư, cựu Phó viện trưởng Viện Kinh tế xây dựng, Bộ Xây dựng; Hoàng Xuân Hiệp, cựu Trưởng phòng Phòng Đô thị thuộc Viện Kinh tế xây dựng, cùng bị đưa ra xét xử về tội “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí”.

Hai bị can bị đưa ra xét xử về tội “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí” và “Nhận hối lộ” là Nguyễn Chiến Thắng, cựu Giám đốc Ban YTTĐ và Nguyễn Hữu Tuấn, cựu Giám đốc Ban Quản lý dự án chuyên ngành Xây dựng công trình y tế, kiêm phụ trách quản lý điều hành Ban YTTĐ

Bị can Lê Thanh Thiêm, Giám đốc Công ty TNHH Sao Nam Sông Hồng, bị đưa ra xét xử về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”. 

Buông lỏng quản lý, “ưu ái” tư vấn ngoại gây thất thoát, lãng phí hơn 803 tỷ đồng

Hồ sơ vụ án tại hai dự án bệnh viện ngàn tỷ cho thấy, một bức tranh u ám về sự buông lỏng quản lý và những sai phạm mang tính hệ thống, bắt đầu ngay từ những bước đi đầu tiên của quá trình chuẩn bị đầu tư. Dự án đầu tư xây dựng mới cơ sở 2 Bệnh viện Bạch Mai và cơ sở 2 Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức được xác định là những công trình trọng điểm, với tổng mức đầu tư lên đến 9.958 tỷ đồng, trong đó vốn ngân sách nhà nước chiếm tới 9.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, thay vì tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật để bảo đảm hiệu quả đầu tư, các bị cáo tại Bộ Y tế và Ban Quản lý dự án y tế trọng điểm (Ban YTTĐ) đã tạo ra một “quy trình riêng” đầy rẫy sai phạm, dẫn đến hậu quả thất thoát và lãng phí đặc biệt lớn cho ngân sách Nhà nước, với tổng số tiền lên tới hơn 803 tỷ đồng.

Nguyên nhân dẫn đến chuỗi sai phạm này xuất phát từ sự chỉ đạo chủ quan và việc “ưu ái” bất thường dành cho các nhà thầu nước ngoài. Theo tài liệu điều tra, trước khi Ban YTTĐ được thành lập, với vai trò lúc này là Bộ trưởng Bộ Y tế, bị cáo Nguyễn Thị Kim Tiến đã có những “gợi ý” trực tiếp với Nguyễn Chiến Thắng về việc thuê Liên danh VK (Vương quốc Bỉ) tham gia dự án, với lý do đơn vị này đã thiết kế bệnh viện Vinmec rất hiện đại.

Chỉ một thời gian ngắn sau đó, dù không hề tiến hành khảo sát hay đánh giá năng lực các nhà thầu tư vấn trong nước, Ban YTTĐ đã lập các tờ trình khẳng định đơn vị nội địa không đủ khả năng, để hợp thức hóa việc chỉ định thầu cho Liên danh VK.

Hành vi này không chỉ vi phạm nghiêm trọng Luật Đấu thầu năm 2005 và các quy định của Chính phủ, mà còn trực tiếp loại bỏ sự cạnh tranh minh bạch, gây thiệt hại cho ngân sách ngay từ khâu thuê tư vấn lập dự án.

Một trong những sai phạm gây thất thoát tài chính trực tiếp và rõ ràng nhất là việc các bị cáo đã tự ý đưa ra các công thức tính phí tư vấn hoàn toàn không có căn cứ pháp lý. Theo đó, để đáp ứng mức giá đề xuất của nhà thầu nước ngoài, Nguyễn Chiến Thắng đã chỉ đạo cấp dưới phối hợp với một số cá nhân tại Viện Kinh tế xây dựng (Bộ Xây dựng) áp dụng một công thức tính phí “tự chế”: 0,75 x (giá chi phí xây dựng, thiết bị công trình + giá phí thiết bị y tế).

Tại đơn vị này, Lê Văn Cư, cựu Phó viện trưởng đã chỉ đạo Hoàng Xuân Hiệp, cựu Trưởng phòng Đô thị, cùng các nhân viên cấp dưới thực hiện thẩm định chi phí tư vấn nước ngoài dù hồ sơ còn thiếu hụt.

Dù biết rõ công thức 0,75 × (Gxd + Gtb) (giá xây dựng + giá thiết bị) là trái quy định và không có tài liệu chứng minh, nhóm này vẫn cố ý soạn thảo và trình ký nhiều văn bản thông báo kết quả thẩm định sai lệch, “thổi giá” phí tư vấn lên mức 24 tỷ đồng/bệnh viện theo đúng ý đồ của chủ đầu tư.

Việc áp dụng công thức này được xác định là trái với các quy định về quản lý chi phí đầu tư xây dựng công trình của Bộ Xây dựng, dẫn đến giá trị các gói thầu tư vấn bị đẩy lên cao gấp nhiều lần so với định mức. Chỉ tính riêng tại 4 gói thầu tư vấn (TV5/2014, TV4/2014, TVBM-04, TVVĐ-04), hành vi này đã gây thất thoát hơn 70,2 tỷ đồng của Nhà nước.

Bên cạnh sai phạm về giá, công tác lập và phê duyệt Kế hoạch lựa chọn nhà thầu cũng có nhiều sai phạm. Cụ thể, các bị cáo đã chủ trương chia nhỏ các gói thầu không dựa trên tính chất kỹ thuật hay yêu cầu thực tế của dự án.

Điển hình là việc tách riêng phần thiết kế kiến trúc (chỉ chiếm khoảng 1/9 khối lượng thiết kế) thành một gói thầu riêng biệt để ưu tiên cho Liên danh VK, trong khi các phần kết cấu và cơ điện lại bị đẩy vào gói thầu xây lắp. Việc thiếu đồng bộ này đã khiến hồ sơ thiết kế không thống nhất, gây khó khăn cho việc nghiệm thu và thanh toán sau này.

Đáng chú ý hơn, vào thời điểm năm 2014, dù dự án chưa có dự toán được duyệt và hồ sơ thiết kế bản vẽ thi công còn bỏ ngỏ, Bộ Y tế vẫn phê duyệt “giá gói thầu ước tính” để tiến hành lựa chọn nhà thầu. Đây là hành vi vi phạm nghiêm trọng các quy định của Luật Đấu thầu 2013 và Nghị định 63/2014/NĐ-CP, dẫn đến việc ký kết các hợp đồng kinh tế theo dạng “vỏ không ruột”, thiếu khối lượng chi tiết và đơn giá cơ sở.

Hệ quả là nhiều hạng mục được thi công khi chưa có thiết kế bản vẽ được phê duyệt; các nhà thầu không thể tiến hành nghiệm thu để giải ngân nguồn vốn, dẫn tới cả hai dự án phải dừng thi công từ
tháng 1/2021.

Sự đình trệ kéo dài của hai công trình y tế trọng điểm không chỉ khiến mục tiêu cung cấp 2.000 giường bệnh bị chậm tiến độ nhiều năm, mà còn gây ra lãng phí nguồn lực tài chính đặc biệt lớn, được xác định là hơn 733,5 tỷ đồng.

Trong đó có hơn 145 tỷ đồng là số tiền lãi lãng phí do Ban YTTĐ nhận tạm ứng nhưng không sử dụng hết, để tồn đọng trong kho bạc và ngân hàng mà không phát huy được hiệu quả đầu tư; hơn 588,3 tỷ đồng khác là tiền lãi lãng phí tính trên toàn bộ nguồn vốn ngân sách đã giải ngân cho dự án nhưng không mang lại hiệu quả.

Ma trận lợi ích

Trong quá trình thực hiện dự án, thủ đoạn thông đồng lại được nâng lên một mức độ mới, thông qua việc xây dựng các bộ hồ sơ mời thầu (HSMT) mang tính hình thức.

Để tạo lợi thế cho các nhà thầu thân quen, Nguyễn Chiến Thắng đã chỉ đạo bị cáo Đào Xuân Sinh, Giám đốc Công ty SHT phối hợp với Ban YTTĐ để “cài cắm” các tiêu chí đặc thù vào HSMT.

Đáng chú ý, các bộ HSMT này được phê duyệt và phát hành trong tình trạng không có chỉ dẫn kỹ thuật chi tiết, không có bảng tiên lượng khối lượng chính xác và thậm chí chưa có thiết kế bản vẽ thi công được phê duyệt.

Việc phê duyệt “giá gói thầu ước tính” thay vì giá dựa trên dự toán chi tiết là hành vi vi phạm nghiêm trọng Luật Đấu thầu, biến các cuộc đấu thầu rộng rãi thành những màn kịch được sắp đặt sẵn. Thông qua cách làm này, các doanh nghiệp như Tổng Công ty 36, Tổng Công ty 319, Tổng Công ty Thành An và Liên danh Hancorp đã dễ dàng trúng thầu các gói thầu xây lắp ngàn tỷ.

Cơ quan tố tụng xác định, quá trình này, Nguyễn Chiến Thắng đã đặt ra một “luật ngầm” xuyên suốt: sau khi được Ban YTTĐ cho tạm ứng hoặc thanh toán, các nhà thầu buộc phải trích lại số tiền tương đương 5% giá trị thực nhận để “lại quả”.

Từ đó, thông qua 10 gói thầu xây lắp, với vị trí Giám đốc Ban YTTĐ, Nguyễn Chiến Thắng đã trực tiếp nhận hối lộ tổng cộng 88,465 tỷ đồng từ đại diện các nhà thầu.

Cơ chế này vẫn tiếp tục được duy trì ngay cả khi Thắng nghỉ hưu. Người kế nhiệm là bị cáo Nguyễn Hữu Tuấn, cũng đã tiếp nhận “thông lệ” và nhận tổng cộng 12,17 tỷ đồng hối lộ từ các nhà thầu để giúp duy trì sự “trôi chảy” cho dự án.

Tại cơ quan điều tra, Nguyễn Chiến Thắng khai đã đưa cho cựu Bộ trưởng Nguyễn Thị Kim Tiến tổng cộng 12,9 tỷ đồng và 100.000 USD. Ngoài ra, dòng tiền bất chính còn được chia cho Nguyễn Hữu Tuấn (3,47 tỷ đồng), Trần Văn Sinh (2,97 tỷ đồng) và Nguyễn Kim Trung (1,725 tỷ đồng). Đặc biệt, Thắng còn dùng 6,18 tỷ đồng để bồi dưỡng cho cán bộ tại một số bộ, ngành liên quan và 5,5 tỷ đồng cho các hoạt động chung của Ban YTTĐ nhằm che giấu các sai phạm trong quá trình thanh tra, kiểm tra.

Để bảo đảm tính nghiêm minh và triệt để trong việc xử lý vụ án, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã tách hồ sơ, chuyển các tài liệu liên quan đến việc đưa tiền hối lộ của Tổng Công ty 36, Tổng Công ty 319, Tổng Công ty Thành An và Công ty cổ phần Armephaco cho Cơ quan Điều tra hình sự Bộ Quốc phòng để xử lý theo thẩm quyền. Trong đó, Nguyễn Chiến Thắng nhận tổng cộng 36,73 tỷ đồng; còn Nguyễn Hữu Tuấn nhận 4,5 tỷ đồng.