Mức sinh tại Việt Nam tiếp tục duy trì dưới ngưỡng thay thế, đặt ra những thách thức không nhỏ đối với phát triển kinh tế - xã hội trong dài hạn.

Trong bối cảnh chi phí sinh hoạt, nhà ở, giáo dục và chăm sóc trẻ ngày càng tạo áp lực lên các gia đình trẻ, việc khuyến khích sinh đủ hai con không thể chỉ dừng ở tuyên truyền, vận động mà cần những chính sách hỗ trợ thiết thực, giúp người dân yên tâm sinh và nuôi con.

Theo Cục Thống kê, tổng tỷ suất sinh của Việt Nam năm 2025 đạt 1,93 con/phụ nữ, tăng nhẹ so với mức 1,91 con/phụ nữ năm 2024 nhưng vẫn thấp hơn ngưỡng sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ. Trước đó, mức sinh liên tục giảm từ 2,11 con/phụ nữ năm 2021 xuống 2,01 con năm 2022 và 1,96 con năm 2023. Dù xuất hiện tín hiệu phục hồi trong năm 2025, xu hướng mức sinh thấp vẫn là vấn đề đáng lo ngại.

Theo Cục Dân số (Bộ Y tế), tình trạng mức sinh thấp đang diễn ra trên diện rộng, đặc biệt tại nhiều đô thị lớn. Nếu kéo dài, xu hướng này có thể dẫn đến nguy cơ thu hẹp quy mô dân số, thiếu hụt lực lượng lao động, đẩy nhanh quá trình già hóa và gia tăng áp lực đối với hệ thống an sinh xã hội.

Những thay đổi về mức sinh phản ánh rõ các khó khăn mà nhiều gia đình trẻ đang phải đối mặt. Chi phí nhà ở, chăm sóc sức khỏe, nuôi dạy và giáo dục con cái, cùng áp lực duy trì việc làm, thu nhập ổn định khiến không ít người trì hoãn kết hôn, sinh con hoặc chỉ lựa chọn sinh một con.

Đối với phụ nữ, quyết định sinh thêm con còn gắn với nguy cơ gián đoạn công việc, ảnh hưởng đến thu nhập và cơ hội phát triển nghề nghiệp. Trong khi đó, việc thiếu các dịch vụ chăm sóc trẻ thuận tiện, phù hợp khả năng tài chính cũng khiến nhiều gia đình gặp khó khăn trong cân bằng giữa công việc và trách nhiệm chăm sóc con nhỏ.

Những áp lực này cho thấy, bài toán mức sinh thấp không đơn thuần xuất phát từ sự thay đổi quan niệm về hôn nhân và gia đình. Việc khuyến khích sinh đủ hai con chỉ có thể đạt hiệu quả bền vững nếu những khó khăn thực tế về tài chính, việc làm và chăm sóc trẻ được giải quyết.

Hệ lụy của mức sinh thấp không chỉ giới hạn trong phạm vi mỗi gia đình. Số trẻ em được sinh ra ít hơn trong thời gian dài có thể làm giảm quy mô lực lượng lao động tương lai, thu hẹp nguồn nhân lực phục vụ phát triển kinh tế. Cùng với tốc độ già hóa dân số nhanh, sự thay đổi cơ cấu dân số sẽ gia tăng nhu cầu chăm sóc sức khỏe, trợ giúp xã hội và dịch vụ chăm sóc dài hạn cho người cao tuổi, tạo thêm áp lực đối với ngân sách và các quỹ an sinh.

Trước những thách thức này, chính sách dân số đang có sự điều chỉnh quan trọng, chuyển từ trọng tâm kiểm soát mức sinh sang duy trì mức sinh thay thế bền vững, đồng thời bảo đảm quyền chủ động của người dân trong quyết định sinh con.

Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về các giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đã đặt ra yêu cầu gia tăng tỷ lệ sinh nhằm đạt mức sinh thay thế bền vững, chủ động thích ứng với quá trình già hóa dân số.

Đáng chú ý, Luật Dân số số 113/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, tạo hành lang pháp lý mới cho công tác dân số, trong đó xác định cá nhân, cặp vợ chồng có quyền quyết định số con, thời gian sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh.

Một trong những chính sách hỗ trợ đáng chú ý là tăng thời gian nghỉ thai sản đối với lao động nữ sinh con thứ hai lên 7 tháng, thay vì 6 tháng như trước đây. Lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con thứ hai.

Việc mở rộng thời gian nghỉ thai sản không chỉ tạo điều kiện để người mẹ phục hồi sức khỏe, chăm sóc trẻ sơ sinh mà còn góp phần giảm áp lực cân bằng giữa trách nhiệm gia đình và công việc. Chính sách tăng thời gian nghỉ dành cho người cha cũng khuyến khích sự chia sẻ trách nhiệm chăm sóc con nhỏ trong gia đình.

Cùng với hoàn thiện hành lang pháp lý, ngày 13/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 291/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030.

Chương trình đặt mục tiêu phấn đấu tăng trung bình 2% tổng tỷ suất sinh trên toàn quốc mỗi năm đến năm 2030. Đồng thời, hơn 95% cặp vợ chồng, nam nữ trong độ tuổi sinh đẻ được cung cấp thông tin về kết hôn, sinh con để đạt và duy trì mức sinh thay thế; 100% tỉnh, thành phố triển khai chính sách hỗ trợ các cặp vợ chồng, cá nhân sinh con, nuôi con.

Các địa phương được yêu cầu căn cứ điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và khả năng cân đối ngân sách để xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp, ưu tiên những khu vực có mức sinh thấp hơn ngưỡng thay thế.

Định hướng này mở ra khả năng triển khai những giải pháp hỗ trợ sát hơn với nhu cầu của người dân, từ giảm gánh nặng tài chính khi sinh con đến cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục, chăm sóc trẻ và các điều kiện bảo đảm việc làm.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, mức sinh thấp và tiếp tục có xu hướng giảm, cùng tốc độ già hóa dân số nhanh, đang là những thách thức lớn đối với công tác dân số. Thực trạng này đòi hỏi ngành dân số phải có sự chuyển đổi mạnh mẽ cả về tư duy và phương pháp thực hiện.

Tuy nhiên, chính sách khuyến sinh không đồng nghĩa với việc tạo áp lực buộc các cặp vợ chồng phải sinh thêm con. Điều quan trọng là xây dựng môi trường thuận lợi để mỗi cá nhân, gia đình có thể thực hiện mong muốn sinh con phù hợp với hoàn cảnh và điều kiện sống.

Các chuyên gia dân số cho rằng, những giải pháp hỗ trợ sinh con cần được đặt trong tổng thể chính sách phát triển kinh tế - xã hội, gắn với việc làm, thu nhập, nhà ở, giáo dục, y tế và hệ thống dịch vụ chăm sóc trẻ em. Chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả nếu người dân cảm nhận được sự hỗ trợ trong đời sống hằng ngày, thay vì chỉ được hưởng những ưu đãi mang tính ngắn hạn.

Đặc biệt, việc phát triển hệ thống nhà trẻ, dịch vụ chăm sóc trẻ có chất lượng và chi phí phù hợp, cùng các chính sách hỗ trợ phụ nữ duy trì việc làm, phát triển nghề nghiệp sau sinh, sẽ góp phần tháo gỡ những rào cản đang tác động đến quyết định sinh con của các gia đình trẻ.

Từ góc độ phát triển, duy trì mức sinh thay thế không chỉ nhằm ổn định quy mô dân số mà còn gắn trực tiếp với chất lượng nguồn nhân lực, khả năng duy trì tăng trưởng kinh tế và sự bền vững của hệ thống an sinh xã hội trong tương lai.

Để khuyến khích sinh đủ hai con, các chính sách hỗ trợ cần hướng đến việc giảm những đánh đổi về thu nhập, cơ hội nghề nghiệp và chất lượng cuộc sống mà người trẻ phải đối mặt.

Thiết nghĩ, việc tạo điều kiện để người dân có thể sinh và nuôi con theo mong muốn, đồng thời duy trì công việc và bảo đảm cuộc sống ổn định, sẽ là nền tảng quan trọng giúp Việt Nam từng bước phục hồi mức sinh, ứng phó hiệu quả với già hóa dân số và bảo đảm nguồn nhân lực cho phát triển dài hạn.