Tết về trong mùi gỗ lũa và tiếng đục đều tay

Những ngày cuối năm, làng nghề chạm khắc gỗ Thiết Úng (Hà Nội) dường như khoác lên mình một nhịp điệu khác. Không vội vã, không ồn ào, xưởng gỗ của Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Cường vẫn vang lên tiếng đục trầm đều, hòa trong mùi gỗ lũa ngai ngái và hương trà nóng lan tỏa nơi góc phòng trưng bày. Ngoài sân, vài chuyến xe nhỏ ra vào liên tục. Trong xưởng, những tác phẩm sen đã hoàn thiện được đặt ngay ngắn, bọc giấy cẩn thận, chờ theo chân khách về đón Tết trong những ngôi nhà khác nhau.

Khách tìm đến đông hơn thường lệ. Có người chọn một tác phẩm để bày phòng khách ngày xuân, có người mua làm quà biếu đầu năm, cũng có người chỉ đứng thật lâu trước những bông sen gỗ, lặng lẽ chạm tay lên bề mặt sần sùi như muốn cảm nhận dấu vết của thời gian còn in lại trên từng thớ gỗ. Không khí mua bán diễn ra chậm rãi, trầm lắng, khác hẳn nhịp giao dịch vội vàng thường thấy những ngày cuối năm.

Đỗ Văn Cường vừa trò chuyện với khách, vừa hoàn thiện nốt những đường nét cuối cùng cho một tác phẩm sen. Nhịp làm việc của anh bình thản, đều tay, như cách người thợ tự nhắc mình rằng Tết không chỉ là thời điểm kết thúc một năm lao động, mà còn là lúc để nhìn lại, để gói ghém những gì đã đi qua và chuẩn bị cho một vòng thời gian mới. Với anh, mỗi tác phẩm hoàn thiện trong những ngày giáp Tết không đơn thuần là một sản phẩm, mà là một dấu mốc khép lại hành trình lao động của cả năm.

Sinh ra và lớn lên ở làng nghề chạm khắc gỗ Thiết Úng, Đỗ Văn Cường đến với nghề mộc như một lẽ tự nhiên. Anh từng chia sẻ rằng, từ khi còn trong bụng mẹ đã quen với tiếng đục, tiếng bào; lớn lên, đồ chơi là những mẩu gỗ vụn, là thanh đục, cái dùi tự mài để làm ô tô, thanh kiếm. Khi trưởng thành, nắm vững kỹ thuật nghề truyền thống, mỗi người thợ đều phải chọn cho mình một lối đi riêng để tồn tại và được thừa nhận.

Với Đỗ Văn Cường, sự thừa nhận ấy trước hết đến từ chính cộng đồng làng nghề. Anh bộc bạch rằng, để có được danh tiếng và sự nể phục của người dân trong làng nghề, đôi khi còn quý giá hơn cả tấm bằng Nghệ nhân do Nhà nước cấp. Chính suy nghĩ ấy khiến anh không chọn con đường an toàn, mà dấn thân vào một hướng sáng tạo khó hơn, tốn thời gian hơn và nhiều rủi ro hơn với gỗ lũa.

Gỗ lũa là phần gỗ còn lại sau khi cây đã trải qua mưa nắng, gió bão và sự bào mòn của thời gian. Không khúc nào giống khúc nào, không tuân theo bất kỳ khuôn mẫu sẵn có nào. Với nhiều người thợ, đó là thứ nguyên liệu khó, thậm chí bị bỏ đi. Nhưng với Đỗ Văn Cường, chính sự vô định ấy lại mở ra một không gian sáng tạo khác biệt.

Anh cho biết, quá trình chế tác “Sen mùa Thu” hoàn toàn không có mẫu cố định. “Khâu chế tác có một cái đặc biệt, đó là không có mẫu nào nhất định. Ngày xưa chúng tôi được học là làm theo các hình mẫu, nhưng những tác phẩm này không có hình mẫu nên buộc phải tư duy, suy nghĩ, phải quan sát từ thiên nhiên bên ngoài để áp dụng vào sản phẩm, làm sao để mỗi tác phẩm có hồn”, Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Cường chia sẻ.

Sen mùa Thu trong các tác phẩm của anh không phải là sen ở thời điểm rực rỡ nhất. Đó là những bông sen đang chuyển mùa, có lá cong xuống, có cánh đã tàn, có đài sen trĩu nặng. Anh lý giải: “Tôi làm chủ yếu về chủ đề sen Thu. Sen mùa Thu hơi buồn, nhưng đó là quy luật của thiên nhiên. Mùa này tàn để chuẩn bị cho mùa sau”. Chính cách nhìn ấy khiến sen trong tác phẩm của anh mang dáng vẻ trầm lắng, gợi suy tư và phản chiếu vòng đời của con người, rất phù hợp với nhịp lắng lại của những ngày cuối năm.

Nơi sen Thu trò chuyện cùng thời gian

Ít ai biết rằng, để có được tác phẩm sen gỗ lũa đầu tiên thực sự ưng ý, Đỗ Văn Cường đã mất gần ba năm thử nghiệm, thất bại và làm lại từ đầu. Gỗ lũa không cho phép người thợ áp đặt ý chí một cách cứng nhắc. Mỗi khúc gỗ đòi hỏi sự quan sát kỹ lưỡng và cảm nhận bằng cả trực giác lẫn trải nghiệm nghề.

Trong gần 400 tác phẩm điêu khắc gỗ đã hoàn thành, không có bông sen nào lặp lại chính nó. Từ nguyên liệu đã khác, cách xử lý cũng khác. Có những chi tiết nhỏ như tạo gai nổi trên cuống sen hay châm lá sen, trong nghề gọi là “tả chất”, đòi hỏi tay nghề vững vàng và sự kiên nhẫn hiếm có. Với anh, mỗi tác phẩm là một cuộc trò chuyện thầm lặng với gỗ, nơi người thợ phải đủ tĩnh để lắng nghe chất liệu dẫn dắt.

“Làm sen trên gỗ lũa cũng giống như sống chậm lại. Phải chấp nhận sự khác biệt của từng khúc gỗ, quan sát thật kỹ và đủ tĩnh để mỗi tác phẩm có hồn riêng”, Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Cường nói. Đó không chỉ là triết lý sáng tạo, mà còn là cách anh gìn giữ nhịp nghề trong bối cảnh nhiều làng nghề đang chịu áp lực lớn từ thị trường.

Ngày nay, nhiều cơ sở sản xuất đồ gỗ mỹ nghệ ở Thiết Úng đã đưa máy móc vào những công đoạn nặng nhọc. Đó là con đường mà không ít làng nghề buộc phải đi để tồn tại. Nghệ nhân Đỗ Văn Cường cũng không đứng ngoài xu thế ấy, nhưng anh luôn giữ một ranh giới rõ ràng giữa công nghệ và thủ công. Theo anh, để làm ra một sản phẩm điêu khắc gỗ chất lượng, mọi công đoạn đều quan trọng, từ chọn gỗ, vẽ tạo hình bằng tay, đục lấy nét, làm nét tinh, gọt và hoàn thiện. Máy móc có thể hỗ trợ phần nặng, nhưng thần thái và hồn cốt của tác phẩm thì không thể thay thế.

Cuối năm 2023, làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng được Trường đại học Kiến trúc Hà Nội lựa chọn tham gia Festival Sinh viên Nội thất Việt Nam, tổ chức triển lãm tại 45 Tràng Tiền và đoạt giải Khuyến khích. Sau cuộc thi, nhiều tác phẩm được chuyển về trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội trong chuyên đề “Tinh hoa làng nghề Việt qua góc nhìn nội thất đương đại”.

Tại không gian này, các tác phẩm của Đỗ Văn Cường như Quả mít, Sen Thu, Tượng Phật, Hoa lan thu hút sự quan tâm đặc biệt của công chúng. Khách tham quan không chỉ nhìn bằng mắt mà còn được trải nghiệm bằng khứu giác mùi mùn cưa gỗ và xúc giác khi chạm tay vào bề mặt sần sùi của tác phẩm. Cách trưng bày ấy cho thấy sản phẩm làng nghề truyền thống hoàn toàn có thể bước vào không gian đương đại mà vẫn giữ nguyên cốt cách.

Từ năm 2019, Đỗ Văn Cường đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Hội làng nghề chạm khắc gỗ mỹ nghệ Thiết Úng. Cơ sở gỗ mỹ nghệ Hồng Cường của gia đình anh hiện có một sản phẩm OCOP 4 sao là điêu khắc Chúa sơn lâm và năm sản phẩm OCOP 3 sao, gồm Đài nến hoa sen, Tê giác một sừng, Quả mít, Cá kim long và Lợn phú quý... Theo anh, OCOP mở ra cơ hội để sản phẩm làng nghề chuẩn hóa chất lượng, xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường bài bản hơn, qua đó giúp người làm nghề có thêm động lực để gắn bó lâu dài.

Giữa nhịp sống hiện đại gấp gáp, xưởng gỗ của nghệ nhân Đỗ Văn Cường vẫn giữ nhịp điệu chậm rãi. Góc phòng nhỏ trưng bày những tác phẩm sen đạt giải cũng là nơi anh thưởng trà, tiếp bạn bè và tìm cảm hứng sáng tác. Anh tin rằng, chỉ khi người thợ giữ được sự tĩnh tại trong tâm hồn, từng đường đục mới mềm, từng cánh sen mới có hồn.

Khi những ngày cuối năm khép lại, nhịp đục trong xưởng gỗ của Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Cường cũng chậm hơn đôi chút. Những bông sen mùa Thu đã hoàn thiện được đặt ngay ngắn, chờ theo chân khách về những ngôi nhà đón Tết. Ngoài kia, mùa Xuân đang đến rất gần, nhưng trong những khúc gỗ lũa, dấu vết của thời gian vẫn hiện hữu, lặng lẽ và bền bỉ.

Giữa khoảnh khắc giao mùa, khi con người có xu hướng sống chậm lại để nghĩ về những điều bền lâu, những bông sen gỗ lũa lặng lẽ gợi nhắc một triết lý giản dị. Giữ nghề, với những người như Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Cường, là giữ cho thời gian có một điểm dừng, để truyền thống không bị cuốn trôi theo nhịp sống vội vàng, mà tiếp tục sống, tiếp tục nở hoa, bền bỉ và nhân hậu qua năm tháng.