Đưa phụ phẩm trở lại đồng ruộng

Suốt nhiều năm, phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật hóa học từng được nhiều nông hộ coi là lựa chọn quen thuộc để tăng năng suất cây trồng. Hiệu quả nhìn thấy nhanh trên ruộng đồng khiến lượng vật tư hóa học ngày càng lớn, nhưng phía sau những mùa vụ là sức khỏe của đất suy giảm, hệ vi sinh vật bị phá vỡ và áp lực ô nhiễm ngày càng rõ.

Theo khảo sát của ngành nông nghiệp, tình trạng mất cân đối giữa phân bón hữu cơ và vô cơ đã làm lượng mùn tự nhiên trong đất giảm mạnh, nhiều vi sinh vật có lợi bị tiêu diệt. Đất dần chua hóa, chai cứng, khả năng giữ nước và dinh dưỡng suy giảm.

Hóa chất tồn dư theo nước mưa, nước tưới ngấm xuống tầng đất hoặc chảy ra ao hồ, sông ngòi, tạo thêm áp lực đối với nguồn nước sinh hoạt tại khu vực nông thôn.

Mặt khác, lượng phụ phẩm phát sinh mỗi năm từ trồng trọt và chăn nuôi cũng rất lớn. Rơm rạ sau thu hoạch, chất thải từ các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ nếu không được xử lý đúng cách dễ trở thành nguồn ô nhiễm. Tình trạng đốt rơm rạ sau mùa gặt từng gây khói bụi tại nhiều vùng ngoại thành Hà Nội, vừa lãng phí nguồn sinh khối có thể tái sử dụng, vừa ảnh hưởng chất lượng không khí.

Bài toán đặt ra với nông nghiệp Thủ đô là chuyển sang sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, giảm hóa chất, cải tạo đất và xây dựng chu trình sản xuất thân thiện với môi trường.

Để tạo chuyển biến, Hà Nội đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ nông dân tiếp cận phương thức canh tác mới. UBND thành phố đã ban hành Quyết định số 6374/QĐ-UBND phê duyệt Đề án “Xây dựng mô hình ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý rác thải hữu cơ sinh hoạt, phụ phẩm nông nghiệp làm phân bón cho cây trồng và xử lý ô nhiễm môi trường chăn nuôi trong các hộ nông dân, giai đoạn 2024 - 2028”.

Cùng với triển khai mô hình, thành phố tổ chức hàng trăm lớp tập huấn cho hàng vạn hội viên nông dân, hướng dẫn thu gom, phân loại, xử lý phụ phẩm nông nghiệp bằng công nghệ sinh học.

Theo bà Phạm Hải Hoa, Phó chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố, Chủ tịch Hội Nông dân thành phố Hà Nội, định hướng thời gian tới là tiếp tục phát huy vai trò chủ thể của nông dân gắn với mục tiêu “Nông dân giỏi - Chuyển đổi xanh - Nông nghiệp sạch - Nông dân trách nhiệm”.

Bà Phạm Hải Hoa cho rằng ứng dụng chế phẩm sinh học trên đồng ruộng phải đi cùng thay đổi tư duy sản xuất. Khi người nông dân nhìn phụ phẩm nông nghiệp như một nguồn nguyên liệu có thể tái sử dụng, chu trình sản xuất sẽ tiết kiệm hơn, giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học và hạn chế chất thải ra môi trường.

Hội Nông dân thành phố hiện có nguồn vốn Quỹ Hỗ trợ nông dân gần 900 tỷ đồng cùng các nguồn vốn ủy thác khác. Nguồn lực này đang được định hướng hỗ trợ liên kết sản xuất, nâng giá trị nông sản và tăng khả năng cạnh tranh cho sản phẩm nông nghiệp Thủ đô.

Tại nhiều vùng ngoại thành như Chương Mỹ, Đan Phượng, Đông Anh, Sóc Sơn, rơm rạ sau thu hoạch thay vì bị đốt bỏ được xử lý bằng chế phẩm vi sinh để phân hủy ngay tại ruộng hoặc ủ thành phân hữu cơ. Cách làm này đưa nguồn dinh dưỡng quay trở lại đất, đồng thời giảm lượng phân hóa học phải mua từ bên ngoài.

Ông Đặng Văn Tĩnh, xã Đan Phượng cho biết, trước đây gia đình phụ thuộc khá nhiều vào phân lân hóa học. Có thời điểm giá loại phân này tăng từ khoảng 7.000 đồng lên 15.000 đồng/kg, khiến chi phí sản xuất đội lên đáng kể.

Sau khi được tập huấn kỹ thuật sử dụng chế phẩm vi sinh để ủ phụ phẩm nông nghiệp và chất thải chăn nuôi, lượng phân hóa học gia đình ông sử dụng đã giảm khoảng hai phần ba.

Theo ông Tĩnh, đất sau thời gian bổ sung phân hữu cơ trở nên tơi xốp hơn, cây ăn quả khỏe, sâu bệnh giảm và chi phí vật tư cũng hạ rõ rệt.

Giải bài toán năng suất và đầu ra

Tâm lý lo ngại năng suất giảm từng là rào cản lớn khi nông dân chuyển từ phân hóa học sang phân hữu cơ. Canh tác truyền thống tạo thói quen nhìn vào tốc độ sinh trưởng nhanh của cây sau bón phân vô cơ, trong khi hiệu quả cải tạo đất của phân hữu cơ cần thời gian tích lũy.

TS. Nguyễn Văn Cường, chuyên gia nông nghiệp đô thị và vi sinh hóa nhận định, phân bón hữu cơ chất lượng cao kết hợp chế phẩm sinh học phù hợp với yêu cầu phát triển nền nông nghiệp xanh, sạch và an toàn.

Các nhóm vi sinh vật có lợi hỗ trợ quá trình phân hủy chất hữu cơ trong đất, giảm mầm bệnh và hạn chế mùi khó chịu. Khi kết cấu đất được phục hồi, khả năng giữ dinh dưỡng và nước tốt hơn, cây trồng tăng sức đề kháng tự nhiên, từ đó giảm nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Theo ông Cường, đây cũng là nền tảng của mô hình nông nghiệp tuần hoàn, khi chất thải và phụ phẩm của quá trình sản xuất trước trở thành đầu vào cho chu kỳ tiếp theo.

Kết quả tại nhiều mô hình thực nghiệm ở ngoại thành Hà Nội cũng cho thấy chuyển sang phân hữu cơ không đồng nghĩa năng suất giảm.

Một số mô hình sử dụng phân hữu cơ qua lá và phân vi sinh duy trì được năng suất, trong khi chất lượng nông sản cải thiện. Rau màu có màu sắc tự nhiên, khả năng bảo quản tốt hơn, dư lượng hóa chất giảm và thuận lợi hơn khi tiếp cận các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm.

Về mặt hiệu quả kinh tế, theo đánh giá từ thực tế sản xuất, nông sản hữu cơ và nông sản sinh thái có giá trị cao hơn khoảng 15 - 20% so với sản phẩm canh tác thông thường.

Mức chênh lệch này tạo thêm động lực để nông dân tham gia chuỗi sản xuất sạch, nhất là khi sản phẩm có cơ hội vào siêu thị, chuỗi bán lẻ hiện đại hoặc các thị trường xuất khẩu yêu cầu tiêu chuẩn cao.

Để quá trình chuyển đổi diễn ra bền vững, tuyên truyền và tập huấn kỹ thuật vẫn là khâu quan trọng. Người sản xuất cần hiểu rõ lợi ích dài hạn của cải tạo đất, xử lý phụ phẩm và sử dụng vật tư sinh học thay cho thói quen lệ thuộc hóa chất. Các cấp Hội Nông dân thành phố cần tiếp tục tổ chức mô hình trực quan, hướng dẫn ngay tại ruộng và nhân rộng những hộ sản xuất có hiệu quả để nông dân dễ quan sát, so sánh chi phí, năng suất và chất lượng sản phẩm.

Bên cạnh kỹ thuật, chính sách hỗ trợ giá cũng cần được tính toán để người dân tiếp cận chế phẩm sinh học và phân bón hữu cơ đạt chất lượng với chi phí phù hợp. Sự kết nối giữa doanh nghiệp sản xuất vật tư sinh học, hợp tác xã và hộ nông dân sẽ giúp hạn chế sản phẩm kém chất lượng, đồng thời tạo nguồn cung ổn định.

Do đó, Hà Nội cần tiếp tục phát triển các chuỗi liên kết từ sản xuất, chứng nhận, sơ chế đến tiêu thụ; tăng kết nối hợp tác xã với siêu thị, doanh nghiệp chế biến và thị trường xuất khẩu.

Khi phụ phẩm trở thành nguyên liệu, đất khỏe hơn và nông sản có thị trường ổn định, nông nghiệp tuần hoàn mới có thể đi xa, đồng thời đóng góp thiết thực vào mục tiêu Net Zero của Việt Nam.