Chuyển từ hỗ trợ dàn trải sang làm chủ năng lực

Sáng 30/9, tại Phú Thọ, phát biểu kết luận Hội thảo “Định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam”, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh công nghiệp hỗ trợ là nền tảng trực tiếp quyết định năng lực tự chủ, sức cạnh tranh và khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của nền kinh tế.

Theo Phó Thủ tướng, một quốc gia có thể lắp ráp những sản phẩm hiện đại nhưng vẫn chưa có nền công nghiệp tự chủ nếu vật liệu, linh kiện, phụ tùng, công nghệ chế tạo, thiết kế, đo lường và thử nghiệm vẫn phụ thuộc lớn vào bên ngoài. Vì vậy, phát triển công nghiệp hỗ trợ phải được nhìn nhận như một vấn đề liên quan trực tiếp đến an ninh kinh tế và năng lực sản xuất quốc gia.

Thời gian qua, Việt Nam đã hình thành nền tảng nhất định với hơn 7.000 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, khoảng 30% tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, Phó Thủ tướng thẳng thắn nhìn nhận khu vực này vẫn “rộng mà chưa sâu, nhiều mà chưa mạnh”, trong khi doanh nghiệp Việt Nam tham gia các khâu có giá trị cao còn hạn chế.

Những điểm nghẽn hiện nay không nằm riêng ở chính sách mà còn đến từ thiếu thị trường dẫn dắt, thiếu doanh nghiệp đầu chuỗi đặt hàng ổn định, hạ tầng tiêu chuẩn - thử nghiệm còn yếu, nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu và cơ chế hỗ trợ chưa đo được hiệu quả thực chất. Phó Thủ tướng cũng lưu ý thu hút đầu tư cần chuyển mạnh từ số lượng sang chất lượng, coi công nghệ, giá trị gia tăng và mức đóng góp vào năng lực tự chủ là những tiêu chí quan trọng.

Trong khi đó, sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu cùng các dự án lớn như đường sắt tốc độ cao, điện hạt nhân, điện gió ngoài khơi và các chương trình công nghệ chiến lược đang mở ra nhu cầu rất lớn về vật liệu, linh kiện, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật. Nếu tận dụng tốt, đây có thể trở thành thị trường đủ lớn để doanh nghiệp trong nước nâng năng lực và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Từ thực tiễn đó, Phó Thủ tướng Thường trực đề nghị thay đổi mạnh cách tiếp cận phát triển công nghiệp hỗ trợ theo 5 hướng lớn.

Trước hết, chính sách cần chuyển từ đặt nặng tỷ lệ nội địa hóa sang xác định rõ những năng lực Việt Nam cần làm chủ, những năng lực cần bảo đảm khả năng thay thế và những khâu có thể hợp tác, tiếp nhận chuyển giao công nghệ. Theo Phó Thủ tướng, ngay cả các tập đoàn toàn cầu cũng tổ chức mạng lưới cung ứng rộng thay vì tự sản xuất tất cả, vì vậy Việt Nam cần lựa chọn đúng những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược.

Cùng với đó, hỗ trợ cần chuyển từ dàn trải theo ngành sang tập trung theo chuỗi, theo công đoạn và theo những bài toán lớn của nền kinh tế. Cơ chế ưu đãi cũng phải gắn với kết quả, có điều kiện, có thời hạn; Nhà nước đóng vai trò “vốn mồi”, chia sẻ rủi ro nhưng tránh hình thành cơ chế xin - cho.

Yêu cầu khác là chuyển từ chú trọng thu hút FDI sang sử dụng hiệu quả khu vực này, tăng liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp Việt Nam. Xuyên suốt các chuyển đổi trên, doanh nghiệp phải là trung tâm, trong đó khu vực tư nhân giữ vai trò đặc biệt quan trọng; Nhà nước tập trung kiến tạo thị trường và môi trường phát triển.

Theo Phó Thủ tướng, mục tiêu cuối cùng phải được đo bằng khả năng hình thành thêm các nhà cung ứng đạt chuẩn, nâng giá trị gia tăng tạo ra trong nước và từng bước xây dựng mạng lưới doanh nghiệp Việt Nam đủ sức trở thành nhà cung ứng cấp 1, cấp 2 cho các tập đoàn lớn.

Biến dự án lớn thành “đơn đặt hàng đầu tiên”

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm được Phó Thủ tướng nhấn mạnh là kiến tạo thị trường cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước.

Theo đó, đầu tư công, các dự án hạ tầng chiến lược, mua sắm công và mua sắm của doanh nghiệp nhà nước cần được nghiên cứu để trở thành “đơn đặt hàng đầu tiên” cho doanh nghiệp Việt Nam, trên cơ sở năng lực đáp ứng, chất lượng và hàm lượng công nghệ.

Các tập đoàn trong nước cũng cần thay đổi cách tổ chức chuỗi cung ứng, từ mua các module hoàn chỉnh sang công bố tiêu chuẩn, đặt hàng từng phân hệ và đồng hành với nhà cung ứng Việt Nam. Đối với FDI, cần ưu tiên những dự án có trung tâm nghiên cứu - phát triển, chuyển giao công nghệ và chương trình phát triển nhà cung ứng trong nước.

Phó Thủ tướng đồng thời yêu cầu tăng đầu tư cho hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm và chứng nhận dùng chung, trước mắt tập trung vào cơ khí chính xác, điện - điện tử, bán dẫn, pin và vật liệu mới. Mỗi nhiệm vụ nghiên cứu, đổi mới công nghệ cần hướng tới kết quả cuối cùng là hình thành năng lực sản xuất thực tế trong nước.

Nguồn nhân lực cũng phải được đào tạo sát nhu cầu doanh nghiệp, ưu tiên các vị trí như kỹ sư thiết kế, kỹ sư hệ thống, thợ gia công chính xác và kỹ thuật viên chuyên ngành. Song song với đó là đổi mới công cụ tài chính, phát triển tín dụng chuỗi cung ứng, cho vay dựa trên hợp đồng, đơn hàng và hiệu quả hoạt động thay vì chỉ dựa vào ưu đãi thuế.

Với Phú Thọ, Phó Thủ tướng đề nghị địa phương phát huy lợi thế công nghiệp, vị trí liên kết vùng và mạng lưới doanh nghiệp hiện có để hướng tới trở thành một trung tâm công nghiệp hỗ trợ của cả nước.

Về tổ chức thực hiện, Bộ Công thương được yêu cầu ban hành kế hoạch hành động Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026 - 2028 trước ngày 30/10/2026, đồng thời khẩn trương hoàn thiện dự án Luật Công nghiệp trọng điểm.

Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các cơ quan liên quan theo chức năng, nhiệm vụ nghiên cứu hoàn thiện các công cụ tài chính, tín dụng và hạ tầng dùng chung phục vụ phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Khép lại hội thảo, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh: “Không có quốc gia nào trở thành nước công nghiệp phát triển chỉ bằng lắp ráp”. Theo ông, các nhiệm vụ đã đề ra phải gắn với trách nhiệm cụ thể, thời hạn rõ ràng và kết quả có thể đo đếm được, qua đó tạo bước chuyển thực chất cho công nghiệp hỗ trợ và nâng năng lực tự chủ của nền kinh tế.