Trường hợp thai phụ mắc zona ngay từ những tuần đầu mang thai cho thấy tầm quan trọng của việc nhận biết sớm dấu hiệu bệnh, điều trị đúng cách và chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa.

Thai phụ L.T.D. (31 tuổi, Hà Nội), đang mang thai 6 tuần 4 ngày, đến Phòng khám Đa khoa MEDLATEC Tây Hồ thăm khám sau ba ngày xuất hiện tình trạng ngứa rát, nổi mụn nước tại vùng sườn lưng phải.

Ban đầu, người bệnh chỉ cảm thấy ngứa tại một vùng da nhỏ, sau đó xuất hiện những đám mụn nước mọc thành chùm trên nền da đỏ, kèm cảm giác nóng rát, khó chịu. Dù đã tự bôi hồ nước tại nhà, các triệu chứng không cải thiện nên thai phụ quyết định đến cơ sở y tế kiểm tra.

Qua khai thác bệnh sử, bác sỹ ghi nhận người bệnh từng mắc thủy đậu khi còn nhỏ. Khám lâm sàng phát hiện hai đám mụn nước trên nền dát đỏ, phân bố dọc vùng sườn lưng phải, không có mụn mủ. Các cơ quan khác chưa ghi nhận bất thường.

Nghi ngờ bệnh nhân mắc zona, bác sỹ chỉ định thực hiện xét nghiệm VZV Realtime PCR. Kết quả ghi nhận tải lượng virus Varicella-Zoster (VZV) trong mẫu bệnh phẩm ở mức 1,9 x 10⁹ IU/ml, tương đương 1,9 tỷ IU/ml.

Kết hợp biểu hiện lâm sàng và kết quả xét nghiệm, bác sỹ chẩn đoán thai phụ mắc zona vùng sườn lưng phải, chỉ định điều trị ngoại trú theo phác đồ phù hợp và hướng dẫn vệ sinh, chăm sóc tổn thương da hằng ngày.

Sau khoảng một tuần điều trị, các mụn nước đã khô, vùng da tổn thương liền lại và người bệnh không còn đau nhức tại vị trí tổn thương trước đó.

Theo BSCKI Ngô Thị Huyền, chuyên khoa Da liễu, Phòng khám Đa khoa MEDLATEC Tây Hồ, zona và thủy đậu đều do virus Varicella-Zoster gây ra, nhưng cơ chế phát bệnh khác nhau. Thủy đậu là tình trạng nhiễm virus lần đầu, trong khi zona xuất hiện do virus tồn tại tiềm ẩn trong các hạch thần kinh cảm giác sau khi người bệnh khỏi thủy đậu và tái hoạt hóa ở một thời điểm sau đó.

Khi tái hoạt hóa, virus di chuyển theo dây thần kinh ra da, gây ra các mụn nước đặc trưng, thường phân bố ở một bên cơ thể và kèm theo cảm giác đau, ngứa hoặc nóng rát.

Nguy cơ mắc zona tăng theo tuổi và ở những người có hệ miễn dịch suy giảm. Mặc dù bệnh thường gặp hơn ở người lớn tuổi, người trẻ vẫn có thể mắc, kể cả trong thời gian mang thai.

Điều đáng lưu ý là các triệu chứng ban đầu của zona có thể dễ bị nhầm với viêm da tiếp xúc, côn trùng đốt hoặc những bệnh lý da liễu khác. Việc tự chẩn đoán, sử dụng thuốc bôi không phù hợp có thể gây kích ứng, che lấp triệu chứng và làm chậm quá trình điều trị.

Theo bác sỹ Huyền, khi xuất hiện các đám mụn nước mọc thành chùm, đặc biệt kèm đau rát hoặc ngứa dọc một vùng da, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được xác định nguyên nhân và điều trị sớm.

Đối với zona, sử dụng thuốc kháng virus đúng chỉ định trong giai đoạn sớm có thể giúp rút ngắn thời gian bệnh và giảm mức độ triệu chứng. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc, nhất là phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc người có bệnh lý nền.

Bên cạnh điều trị, phòng ngừa lây truyền virus là vấn đề cần được đặc biệt quan tâm. Dịch từ các mụn nước zona có chứa virus VZV và có thể lây sang người chưa từng mắc thủy đậu hoặc chưa được tiêm phòng, khiến người tiếp xúc mắc thủy đậu chứ không trực tiếp mắc zona.

Vì vậy, người đang mắc zona cần giữ vùng tổn thương sạch, che phủ các mụn nước, không tự ý chọc vỡ hoặc gãi làm tổn thương da. Việc rửa tay thường xuyên, hạn chế tiếp xúc trực tiếp với vùng da bệnh và không dùng chung những vật dụng có nguy cơ tiếp xúc với dịch mụn nước cũng góp phần giảm nguy cơ lây nhiễm.

Đặc biệt, người mắc zona nên tránh tiếp xúc gần với phụ nữ mang thai chưa có miễn dịch với thủy đậu, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch cho đến khi các tổn thương đã khô, đóng vảy.

Đối với phụ nữ mang thai, việc mắc zona thường gây tâm lý lo lắng về nguy cơ ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi. Tuy nhiên, theo bác sỹ Huyền, cần phân biệt rõ giữa thủy đậu xuất hiện lần đầu trong thai kỳ và zona do virus tái hoạt hóa.

Nếu thai phụ mắc thủy đậu lần đầu trong nửa đầu thai kỳ, bệnh có thể gây hội chứng thủy đậu bẩm sinh, với những biểu hiện như tổn thương da dạng sẹo, bất thường ở chi, mắt hoặc hệ thần kinh.

Trong khi đó, các nghiên cứu hiện nay chưa cho thấy zona ở người mẹ làm gia tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh hoặc hội chứng thủy đậu bẩm sinh.

Một nghiên cứu hồi cứu toàn quốc sử dụng dữ liệu bảo hiểm y tế Đài Loan giai đoạn 2017 - 2020 trên 630.456 thai phụ, trong đó có 2.922 người mắc zona khi mang thai, chiếm 0,46%, không ghi nhận mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa zona ở mẹ và các kết quả bất lợi ở trẻ như dị tật bẩm sinh, sinh non, nhẹ cân, điểm Apgar thấp hoặc rối loạn phát triển thần kinh trong hai năm đầu đời.

Mặc dù vậy, các bác sỹ khuyến cáo thai phụ mắc zona vẫn cần được thăm khám, điều trị phù hợp và tiếp tục theo dõi thai kỳ theo hướng dẫn của bác sỹ chuyên khoa Sản. Không nên chủ quan trước triệu chứng, đồng thời cũng không cần quá lo lắng khi chưa có bằng chứng về ảnh hưởng của bệnh đối với thai nhi.

Ở góc độ phòng bệnh, bên cạnh nhận diện sớm và hạn chế lây truyền, tiêm vắc-xin là biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc zona và những biến chứng liên quan, đặc biệt là đau dây thần kinh sau zona.

Theo khuyến cáo của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), vắc-xin zona tái tổ hợp được khuyến nghị cho người từ 50 tuổi trở lên và người trưởng thành từ 19 tuổi có nguy cơ cao do suy giảm miễn dịch liên quan đến bệnh lý hoặc điều trị. Việc tiêm chủng cần được tư vấn theo độ tuổi, tình trạng sức khỏe và hướng dẫn sử dụng của từng loại vắc-xin.

Phụ nữ đang mang thai không được khuyến nghị tiêm vắc-xin zona. Với những người có kế hoạch mang thai hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, việc tư vấn tiêm chủng và đánh giá tiền sử miễn dịch nên được thực hiện trước thai kỳ.

Các chuyên gia nhấn mạnh, phòng bệnh zona cần được nhìn nhận toàn diện, từ bảo vệ những người có nguy cơ mắc bệnh đến ngăn chặn sự lây truyền virus cho người chưa có miễn dịch với thủy đậu. Đặc biệt, việc chủ động thăm khám khi xuất hiện những tổn thương da nghi ngờ sẽ giúp người bệnh được điều trị kịp thời, hạn chế biến chứng và tránh sử dụng thuốc không phù hợp.

Về vắc-xin phòng bệnh, theo các thông tin chuyên môn được dẫn từ hướng dẫn của Bộ Y tế, vắc-xin phòng zona hiện có hai nhóm gồm vắc-xin tái tổ hợp và vắc-xin sống giảm độc lực. Trong đó, vắc-xin tái tổ hợp không chứa virus sống, sử dụng hệ thống chất bổ trợ để tăng đáp ứng miễn dịch.

Dữ liệu nghiên cứu cho thấy vắc-xin tái tổ hợp có thể đạt hiệu quả bảo vệ lên tới 97% đối với bệnh zona và khoảng 90-91% đối với biến chứng đau thần kinh sau zona, tùy nhóm đối tượng và điều kiện nghiên cứu.

Thạc sỹ Nguyễn Minh Hồng, Hệ thống tiêm chủng Long Châu cho biết, vắc-xin Shingrix (Bỉ) là vắc-xin tái tổ hợp được nghiên cứu nhằm phòng bệnh zona do virus Varicella-zoster tái hoạt. Vắc-xin được khuyến cáo cho người từ 50 tuổi trở lên và người từ 18 tuổi có nguy cơ cao do suy giảm miễn dịch. Các dữ liệu nghiên cứu ghi nhận hiệu quả bảo vệ có thể duy trì ở mức cao trong nhiều năm sau tiêm.

Tuy nhiên, việc lựa chọn vắc-xin và thời điểm tiêm cần được nhân viên y tế tư vấn dựa trên độ tuổi, tình trạng miễn dịch, bệnh nền và các thuốc người dân đang sử dụng. Vắc-xin phòng zona cũng không phải là vắc-xin phòng thủy đậu và không thể sử dụng thay thế cho nhau.

Ngoài tiêm chủng, người dân cần duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc, kiểm soát tốt bệnh nền và tuân thủ điều trị đối với các bệnh lý mạn tính, góp phần bảo vệ sức khỏe và hạn chế nguy cơ biến chứng.

Các chuyên gia khuyến cáo, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính, ung thư, HIV, bệnh tự miễn, người ghép tạng và người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cần đặc biệt chú ý những biểu hiện bất thường trên da và các cơn đau kéo dài.